तोमनाथ उप्रेती
त्यो बिहान म एउटा अनौठो यात्रामा निस्किएको थिएँ। गन्तव्य कुनै सहर थिएन। नक्सामा कोरिएको कुनै राजमार्ग थिएन। टिकट काट्नुपर्ने कुनै रेल थिएन। मेरो यात्राको गन्तव्य आफ्नै अन्तर्मन थियो, जहाँ वर्षौंदेखि अहंकारको एउटा विशाल विषवृक्ष हुर्किरहेको थियो। त्यसका जराहरू महत्त्वाकाङ्क्षामा फैलिएका थिए। हाँगाहरू पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति र शक्तितर्फ फैलिएका थिए। पातहरू प्रशंसाले हरिया देखिन्थे। तर त्यसको छायामा शान्ति थिएन। त्यहाँ असन्तोष थियो, तुलना थियो, अरूलाई उछिन्ने अन्धो दौड थियो।
म आफैँसँग प्रश्न गर्दै हिँडिरहेको थिएँ—मानिस किन आफूलाई अरूभन्दा ठूलो देखाउन चाहन्छ? किन सफलताको शिखरमा पुगेपछि पनि उसको मनमा असुरक्षाको पहिरो खसिरहन्छ? किन सम्मान प्राप्त गरिसकेको मानिस थप प्रशंसाको भोकले व्याकुल हुन्छ? किन पदले मानिसलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्नेमा कहिलेकाहीँ कठोर र घमण्डी बनाउँछ?
मेरो अगाडि सडक फैलिएको थियो। दुवैतिर अग्ला भवनहरू उभिएका थिए। ती भवनका झ्यालबाट मानिसहरूका महत्त्वाकाङ्क्षा बाहिर चियाइरहेका जस्ता देखिन्थे। कसैलाई धनको महल बनाउनु थियो। कसैलाई प्रसिद्धिको आकाश छुनु थियो। कसैलाई शक्तिको सिंहासनमा बस्नु थियो। सबै दौडिरहेका थिए। तर उनीहरू कहाँ पुग्न चाहन्थे? सायद धेरैलाई यसको उत्तरसमेत थाहा थिएन।
मलाई लाग्यो, आधुनिक मानिसको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो—ऊ संसार जित्न चाहन्छ, तर आफ्नै मनसँग पराजित भइरहेको हुन्छ।
म एउटा चोकमा पुगेँ। त्यहाँ चारवटा बाटा छुट्टिएका थिए। एउटा बाटो धनतर्फ जान्थ्यो। अर्को पदतर्फ। तेस्रो प्रसिद्धितर्फ। चौथो बाटो शान्त देखिन्थ्यो। त्यसमा कुनै आकर्षक साइनबोर्ड थिएन। कुनै चम्किलो विज्ञापन थिएन। बाटोको छेउमा सानो अक्षरमा लेखिएको थियो—‘आफूलाई चिन्न चाहनेहरूका लागि।’
म त्यही बाटोतर्फ मोडिएँ।
केही पर पुगेपछि एउटा पुरानो रूख देखियो। त्यसका हाँगा सुक्न थालेका थिए। जराहरूले वरिपरिको जमिन चिरिरहेका थिए। रूखको फेदमा एक वृद्ध मानिस शान्त मुद्रामा बसिरहेका थिए। उनको अनुहारमा कुनै प्रदर्शन थिएन। आँखामा कुनै प्रतिस्पर्धा थिएन। उनीसँग कुनै पदको परिचय थिएन, तर उनको उपस्थितिमा अनौठो गरिमा थियो।
मैले सोधेँ, “बाबा, यो रूख किन यति ठूलो भएर पनि यति कमजोर देखिन्छ?”
वृद्धले रूखतर्फ हेरेर भने, “यसले उचाइ बढाउन खोज्यो, गहिराइ बिर्सियो। अरूभन्दा माथि पुग्ने चाहनामा आफ्नै जराको स्याहार गर्न छोड्यो। बाहिरबाट ठूलो देखिने हरेक वस्तु भित्रबाट पनि बलियो हुन्छ भन्ने छैन।”
उनको उत्तरले मेरो मनमा कम्पन पैदा गर्यो। मैले फेरि सोधेँ, “के यो मानिसको जीवनसँग पनि मिल्छ?”
उनी मुस्कुराए। “मानिसले धन कमाउँछ, तर सन्तोष गुमाउँछ। पद प्राप्त गर्छ, तर विनम्रता गुमाउँछ। ज्ञान बढाउँछ, तर सिक्ने इच्छा गुमाउँछ। संसारले उसलाई सफल भन्छ, तर ऊ आफ्नै अन्तरात्मासँग टाढिँदै जान्छ। त्यसपछि उसको उपलब्धि नै उसको कैद बन्छ।”
म मौन भएँ। त्यो मौनता साधारण थिएन। मेरो भित्र कुनै पुरानो ढोका खुल्दै थियो।
मलाई आफ्नै जीवनका दृश्यहरू सम्झना आए। कहिलेकाहीँ आफ्नो विचार सही साबित गर्न मैले अरूको कुरा पूरा सुनेको थिइनँ। कहिलेकाहीँ प्रशंसा पाउँदा मन फुरुङ्ग भएको थियो, तर आलोचना सुन्दा मनमा प्रतिरोध उठेको थियो। कसैले मभन्दा राम्रो काम गर्दा प्रसन्न हुनुपर्ने ठाउँमा तुलना जागेको थियो। आफ्नो उपलब्धिमा खुसी हुँदै गर्दा त्यसमा अरूको योगदान बिर्सिएको क्षण पनि थियो।
म आफैँसँग लज्जित भएँ। मैले अरूको दम्भबारे कति सजिलै टिप्पणी गरेको थिएँ, तर आफ्नो मनको कुनामा लुकेको दम्भलाई कति कम चिनेको रहेछु!
वृद्धले मेरो अनुहार पढेझैँ गरे।
“आफ्नो दोष देख्नु पराजय होइन,” उनले भने, “त्यो त आत्मविजयको पहिलो पाइला हो। अरूको कमजोरी देख्ने आँखाले संसारको मूल्याङ्कन गर्छ। आफ्नै कमजोरी देख्ने आँखाले जीवन परिवर्तन गर्छ।”
म फेरि यात्रामा अघि बढेँ। अब बाटो उकालो थियो। पहाडको टाकुरामा एउटा विशाल दरबार देखिन्थ्यो। त्यसको ढोकामा लेखिएको थियो—‘अहंकारको साम्राज्य।’ दरबारको प्रवेशद्वार सुनले सजाइएको थियो। भित्रबाट तालीको आवाज आइरहेको थियो। मानिसहरू एउटा सिंहासनमा बसेको व्यक्तिको प्रशंसा गरिरहेका थिए।
म नजिक पुगेँ। सिंहासनमा बसेको मानिससँग असाधारण शक्ति थियो। उसको आदेशमा मानिसहरू उठ्थे, बस्थे र दौडन्थे। ऊ बोल्दा सबै चुप लाग्थे। ऊ हाँस्दा सबै हाँस्थे। तर उसको अनुहारमा आनन्द थिएन। उसको आँखामा शङ्का थियो।
उसले मलाई देखेर भन्यो, “तिमी को हौ?”
मैले उत्तर दिएँ, “आफूलाई खोजिरहेको एक यात्री।”
ऊ हाँस्यो। “आफूलाई खोज्नुपर्छ र? मैले त आफूलाई धेरै पहिले चिनिसकेको छु। म सबैभन्दा योग्य छु। मेरो निर्णय अन्तिम हुन्छ। मेरो सफलतासँग तुलना गर्न सक्ने कोही छैन।”
मैले सोधेँ, “यदि तपाईं यति शक्तिशाली हुनुहुन्छ भने अरूको असहमति सुन्न किन डराउनुहुन्छ?”
उसको अनुहार एकाएक बदलियो। दरबारको ताली रोकियो। वरिपरिका मानिसहरूले एकअर्कालाई हेर्न थाले। सिंहासनमा बसेको व्यक्तिले क्रोधले भन्यो, “मलाई प्रश्न गर्ने अधिकार कसैलाई छैन!”
त्यसै क्षण मैले उसको वास्तविक दुर्बलता देखेँ। ऊ अरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्थ्यो, तर आफ्नै क्रोधलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनथ्यो। ऊ अरूबाट सम्मान माग्न सक्थ्यो, तर आफ्नो आचरणबाट सम्मान कमाउन सक्दैनथ्यो। ऊ विशाल दरबारमा बसिरहेको थियो, तर आफ्नो असुरक्षाको सानो कोठाबाट बाहिर निस्कन सकेको थिएन।
म त्यहाँबाट निस्किएँ। पछाडि फेरि ताली बज्न थालेको थियो। तर अब त्यो ताली मलाई प्रशंसाको सङ्गीत होइन, आत्मभ्रमको कोलाहलजस्तो लाग्यो।
पहाडको अर्को मोडमा एउटा नदी भेटियो। नदी चट्टानहरूबीचबाट बगिरहेको थियो। कतै शान्त, कतै तीव्र, कतै गहिरो, कतै उथलो। त्यसले आफ्नो बाटोमा भेटिएका ढुङ्गाहरूसँग विवाद गरिरहेको थिएन। अवरोधलाई स्वीकार गर्दै अघि बढिरहेको थियो।
मैले नदीसँग मनमनै सोधेँ, “तिमी किन यति शान्त छौ? तिम्रो बाटोमा कति अवरोध छन्!”
नदीले उत्तर दिएको अनुभूति भयो, “म आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्न बग्दिनँ। बग्नु मेरो स्वभाव हो। म तलतिर जानुलाई अपमान ठान्दिनँ। त्यसैले म जीवनलाई सिँच्न सक्छु।”
मलाई भगवद्गीताको सन्देश सम्झना आयो। दम्भ, अहंकार, क्रोध र कठोरता मानिसलाई सत्यबाट टाढा लैजाने प्रवृत्तिहरू हुन्। कर्मको वास्तविक गरिमा प्रदर्शनमा होइन, कर्तव्यमा हुन्छ। आफ्नो कामलाई समर्पणका साथ गर्नु र त्यसको उपलब्धिलाई मात्र आफ्नो महानताको प्रमाण नठान्नु नै परिपक्वताको बाटो हो।
मैले आफूलाई सोधेँ—के म काम गर्छु कि प्रशंसाका लागि काम गर्छु? के म सेवा गर्छु कि आफ्नो श्रेष्ठता देखाउन सेवा गर्छु? के म ज्ञान खोज्छु कि अरूलाई अज्ञानी प्रमाणित गर्न ज्ञान बटुल्छु?
यी प्रश्नहरू सरल थिए, तर तिनका उत्तर कठिन थिए।
यात्रा अघि बढ्दै जाँदा म एउटा बजारमा पुगेँ। त्यहाँ मानिसहरूले आफ्नो परिचय बेचिरहेका थिए। कसैले महँगो वस्त्रमा आफ्नो हैसियत प्रदर्शन गरिरहेको थियो। कसैले ज्ञानका ठूला शब्दहरूमा आफ्नो विद्वत्ता बेचिरहेको थियो। कसैले धार्मिकताको आवरण ओढेर अरूलाई तुच्छ ठानिरहेको थियो। कसैले पदको शक्ति देखाएर सामान्य मानिसको आवाज दबाइरहेको थियो।
त्यहाँ ऐना पनि बिक्रीमा थिए। तर ती ऐनाले अनुहार मात्र देखाउँथे, चरित्र देखाउँदैनथे। मानिसहरू ती ऐनामा आफ्नो बाहिरी रूप हेरेर प्रसन्न हुन्थे। कसैले पनि आफ्नो मनको ऐना खोजिरहेको थिएन।
मलाई लाग्यो, आजको डिजिटल संसार पनि कतै यही बजारको विस्तारित रूप त होइन? मानिसहरू आफ्ना सफलताका तस्बिरहरू साझा गर्छन्। प्रशंसाका प्रतिक्रियाहरू गन्छन्। अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्छन्। बाहिरबाट चम्किलो देखिने छविका पछाडि लुकेको थकान कसैले देख्दैन। सफल देखिनुपर्ने बाध्यताले वास्तविक रूपमा खुसी हुने क्षमता खोस्दै जान्छ।
तर समस्या सामाजिक सञ्जाल वा बाहिरी संसार मात्र होइन। समस्या त त्यसलाई प्रयोग गर्ने मनमा पनि छ। साधनले अवसर दिन्छ, तर त्यस अवसरलाई अहंकारको प्रदर्शन बनाउने कि ज्ञानको विस्तार, त्यो मानिसकै विवेकमा निर्भर हुन्छ।
म बजारबाट बाहिर निस्किएँ। साँझ पर्न थालेको थियो। आकाशमा बादल जम्मा भएका थिए। एउटा रूखको हाँगामा पाकेका फलहरू झुकेका देखिए। हावाले तिनलाई बिस्तारै हल्लाइरहेको थियो। मैले सोचेँ—फलले भरिएको रूख किन झुक्छ? के त्यो आफ्नो उपलब्धिप्रति लज्जित हुन्छ? होइन। त्यो त आफ्नो पूर्णताको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो।
मानिस पनि त्यस्तै हुन सक्दैन र? ज्ञान बढेपछि अझ बढी सुन्ने, पद प्राप्त गरेपछि अझ बढी उत्तरदायी हुने, धन कमाएपछि अरूको दुःख बुझ्ने, सफलता पाएपछि सहयोग गर्ने हातहरू सम्झने। यही त उपलब्धिको वास्तविक सौन्दर्य हो।
रात पर्नुअघि म एउटा सानो आश्रममा पुगेँ। त्यहाँ केही मानिसहरू भुइँमा बसेर खाना खाइरहेका थिए। कसैले कसैको पद सोधेको थिएन। कसैले कसैको सम्पत्ति गनेको थिएन। सबैले एकअर्कालाई खाना बाँडिरहेका थिए। एउटा बालकले आफ्नो भागको रोटी वृद्धलाई दियो। वृद्धले आधा रोटी अर्को बालकसँग बाँडे।
त्यो दृश्यले मलाई सिकायो—मानवीय महानता ठूलो भाषणमा होइन, साना व्यवहारमा प्रकट हुन्छ। अरूको दुःख बुझ्नु, आफ्नो गल्ती स्वीकार्नु, आवश्यक पर्दा माफी माग्नु र अरूको सफलतामा हृदयदेखि प्रसन्न हुनु नै चरित्रका वास्तविक परीक्षा हुन्।
मैले आफ्नो यात्राको अन्तिम प्रश्न भेटेँ—दम्भबाट मुक्त कसरी हुने?
उत्तर कुनै चमत्कारमा थिएन। त्यो दैनिक अभ्यासमा थियो। बोल्नुअघि सुन्नुमा, निर्णय गर्नुअघि विचार गर्नुमा, प्रशंसा पाउँदा कृतज्ञ हुनुमा, आलोचना सुन्दा आत्मनिरीक्षण गर्नुमा र सफल हुँदा अरूको योगदान सम्झनुमा। आफूलाई सधैँ सही ठान्ने बानी त्याग्नुमा। गल्ती स्वीकार्नुलाई अपमान होइन, सुधारको अवसर मान्नुमा।
त्यो रात म आश्रमको आँगनमा सुतेँ। आकाशमा ताराहरू चम्किरहेका थिए। तीमध्ये कुनै तारा अर्कोभन्दा ठूलो देखिनका लागि चिच्याइरहेको थिएन। प्रत्येक आफ्नै प्रकाशमा चम्किरहेको थियो। आकाशले सबैलाई ठाउँ दिएको थियो।
मलाई लाग्यो, प्रकृतिले प्रतिस्पर्धाविनाको सहअस्तित्व सिकाइरहेको छ। मानिसले मात्र किन अरूको उज्यालो देखेर आफ्नो प्रकाश घटेको ठान्छ? किन अरूको सफलता आफ्नो पराजयजस्तो लाग्छ? किन सम्मान बाँड्दा आफ्नो सम्मान घट्छ भन्ने भ्रम पाल्छ?
भोलिपल्ट बिहान म फर्किने बाटोमा निस्किएँ। बाहिरी संसार उही थियो। सडक उही, भवन उही, मानिसहरूको दौड उही। तर मेरो दृष्टिमा केही परिवर्तन आएको थियो। मैले संसार बदलिएको देखिनँ; संसारलाई हेर्ने आफ्नै आँखामा परिवर्तन अनुभव गरेँ।
अब मलाई थाहा थियो—दम्भको विषवृक्ष एकै दिनमा उखेलिँदैन। त्यसका जराहरू मनको गहिराइसम्म पुगेका हुन्छन्। तिनलाई उखेल्न निरन्तर आत्मचिन्तन चाहिन्छ। विनम्रता चाहिन्छ। सत्य स्वीकार गर्ने साहस चाहिन्छ। अरूलाई सम्मान गर्ने संस्कार चाहिन्छ।
मलाई यो पनि बुझियो कि विनम्र हुनु भनेको आफूलाई कमजोर ठान्नु होइन। आफ्नो क्षमताको सम्मान गर्दै अरूको क्षमतालाई पनि स्वीकार गर्नु हो। आफ्नो उपलब्धिमा गर्व गर्नु गलत होइन, तर त्यसलाई अरूलाई अपमान गर्ने हतियार बनाउनु गलत हो। आत्मविश्वासले मानिसलाई उभिन सिकाउँछ; दम्भले अरूलाई घुँडा टेकाउन खोज्छ।
जब म आफ्नो गन्तव्यमा पुगेँ, सूर्य क्षितिजबाट माथि उठिसकेको थियो। सुनौलो किरणहरू पृथ्वीमा फैलिरहेका थिए। मैले लामो सास लिएँ। मेरो यात्रा समाप्त भएको थिएन। वास्तवमा, त्यो दिनदेखि अर्को यात्रा सुरु भएको थियो—हरेक दिन आफूभित्र उठ्ने अहंकारलाई चिन्ने, त्यसलाई विवेकले नियन्त्रण गर्ने र आफ्नो व्यवहारलाई अझ मानवीय बनाउने यात्रा।
मैले मनमनै सङ्कल्प गरेँ—म पदलाई सेवाको माध्यम बनाउनेछु, ज्ञानलाई संवादको आधार बनाउनेछु र सफलतालाई कृतज्ञताको अवसर बनाउनेछु। कसैको असहमतिलाई शत्रुता ठान्नेछैन। आलोचनाबाट सिक्नेछु। अरूको उपलब्धिलाई आफ्नो अपमान ठान्नेछैन। आफ्नो उचाइ नाप्दा अरूलाई होचो बनाउने छैन।
किनकि जीवनको अन्तिम हिसाबमा मानिसले कति अग्लो भवन बनायो भन्नेभन्दा उसले कति विश्वास निर्माण गर्यो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उसले कति मानिसलाई प्रभावित गर्यो भन्नेभन्दा कति मानिसको जीवनमा आशा जगायो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उसले कति शक्ति प्राप्त गर्यो भन्नेभन्दा त्यो शक्तिको प्रयोग कसरी गर्यो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अन्ततः मैले बुझेँ—मानिसको सबैभन्दा कठिन यात्रा संसारको एउटा कुनाबाट अर्को कुनासम्म पुग्नु होइन। आफ्नै अहंकारको अँध्यारोबाट आत्मबोधको उज्यालोसम्म पुग्नु हो। त्यो यात्रामा कुनै अन्तिम प्रमाणपत्र हुँदैन। प्रत्येक दिन एउटा नयाँ परीक्षा हुन्छ। प्रत्येक सम्बन्ध एउटा नयाँ अवसर हुन्छ। प्रत्येक गल्ती आत्मसुधारको ढोका हुन सक्छ।
दम्भले मानिसलाई अरूभन्दा माथि उठेको भ्रम दिन्छ। विनम्रताले उसलाई आफ्नै वास्तविक उचाइ चिनाउँछ। दम्भले सम्बन्धमा पर्खाल खडा गर्छ। विनम्रताले पुल निर्माण गर्छ। दम्भले बाहिरी विजयको उत्सव मनाउँछ। आत्मबोधले भित्री विजयको शान्ति दिन्छ।
त्यसैले मेरो यात्रा एउटा सरल सत्यमा आएर टुङ्गियो—जीवनको सर्वोच्च शिखर अरूलाई जितेर होइन, आफ्नै अहंकारलाई जितेर प्राप्त हुन्छ। जब मानिस आफूलाई प्रमाणित गरिरहने बाध्यताबाट मुक्त हुन्छ, तब ऊ अरूलाई बुझ्न थाल्छ। जब ऊ प्रशंसाको भोकबाट मुक्त हुन्छ, तब उसको कर्म सेवामा रूपान्तरित हुन्छ। अनि जब ऊ दम्भको विषवृक्ष उखेल्न सफल हुन्छ, तब उसको चरित्रमा विनम्रताको फूल फुल्छ र जीवनमा सन्तुलनको नयाँ वसन्त सुरु हुन्छ।
