लेखक : डा. केदार कार्की, वरिष्ठ पशु चिकित्सक
दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको सम्झनामा रातो टीका, जमरा, दुर्गा पूजा र आफन्तसँगको भेटघाट आउँछ। कतिपय समुदायका लागि भने दसैँ पशुबलिसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। नवरात्रका अवसरमा बोका, राँगा, भेडा तथा कुखुराको बलि दिने परम्परा नेपाली समाजका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक समुदायमा आज पनि प्रचलित छ।
एकातिर पशुबलिलाई धार्मिक आस्था, देवी दुर्गाको उपासना, मनोकामना पूर्ति र पुर्खौँदेखि चलिआएको संस्कारका रूपमा बुझ्नेहरू छन्। अर्कोतिर धर्मका नाममा जीवहत्या गर्नु उचित नहुने र पशुपक्षीको जीवन तथा कल्याणको सम्मान गर्नुपर्ने तर्कसहित यसको विरोध गर्नेहरू पनि छन्। यही कारण दसैँमा पशुबलि दिने वा नदिने विषय प्रत्येक वर्ष बहसको केन्द्रमा आउने गरेको छ।
यस बहसलाई केवल धर्म र अधर्म, परम्परा र आधुनिकता अथवा आस्था र विरोधको सीमित घेरामा राखेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको पौराणिक आधार, सांस्कृतिक निरन्तरता, पर्यावरणीय प्रभाव, पशु कल्याण र बदलिँदो सामाजिक चेतनालाई एकसाथ बुझ्न आवश्यक छ।
१. पशुबलिको पौराणिक तथा धार्मिक महत्त्व
हिन्दू धर्ममा दसैँलाई असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरी संसारलाई दुष्ट शक्तिबाट मुक्त गराएको धार्मिक आख्यानसँग दसैँको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक सम्बन्ध छ।
विशेषगरी शाक्त परम्पराका कतिपय धार्मिक विधिमा पशुबलिलाई देवीको उपासनाको एउटा अङ्गका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। नेपालका विभिन्न शक्तिपीठ, मन्दिर र कुलपूजामा बलि दिने चलन यही धार्मिक परम्परासँग सम्बन्धित छ। कतिपय परिवारले मनोकामना पूरा भएपछि भाकलअनुसार बलि दिने गरेका छन् भने कतिपयले यसलाई पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कारका रूपमा निरन्तरता दिएका छन्।
यद्यपि हिन्दू धर्मका सबै सम्प्रदाय र समुदायमा पशुबलि अनिवार्य मानिँदैन। पूजा गर्ने विधि, धार्मिक ग्रन्थको व्याख्या र परम्परा स्थान तथा समुदायअनुसार फरक छन्। कतिपयले पशुबलिलाई धार्मिक रूपमा स्वीकार गर्छन् भने कतिपयले अहिंसा, करुणा र सात्त्विक उपासनालाई प्राथमिकता दिन्छन्।
पशुबलिको अर्को व्याख्या आध्यात्मिक प्रतीकसँग जोडिएको छ। मानिसभित्र रहेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्यजस्ता दुर्गुणको त्यागलाई वास्तविक बलिका रूपमा बुझ्ने परम्परा पनि छ। यस दृष्टिकोणले बाह्य बलिभन्दा आत्मशुद्धि, संयम र नैतिक आचरणलाई बढी महत्त्व दिन्छ।
त्यसैले पशुबलिको धार्मिक महत्त्वबारे चर्चा गर्दा कुनै एउटा व्याख्यालाई सम्पूर्ण हिन्दू परम्पराको प्रतिनिधि ठान्नु उचित हुँदैन। धार्मिक अभ्यासको विविधता स्वीकार गर्नु नै सांस्कृतिक यथार्थलाई बुझ्ने पहिलो आधार हो।
२. पशुबलि र सांस्कृतिक पहिचान
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँका विभिन्न समुदायले दसैँलाई आ–आफ्नै धार्मिक विश्वास, पारिवारिक संस्कार र सामुदायिक परम्पराअनुसार मनाउँछन्।
कतिपय समुदायमा अष्टमी र नवमीका दिन गरिने पशुबलि कुलपूजा तथा शक्तिको आराधनासँग जोडिएको हुन्छ। घरमा पालिएका पशु काटेर परिवार र आफन्तबीच मासु बाँड्ने, सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने तथा प्रसाद वितरण गर्ने चलनले सामाजिक सम्बन्धलाई समेत निरन्तरता दिएको पाइन्छ।
यस अर्थमा पशुबलि केही समुदायका लागि पशु काट्ने क्रियामा मात्र सीमित छैन। यो पुर्खाको सम्झना, पारिवारिक आस्था, सामूहिक सहभागिता र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको अभ्यास पनि हो।
तर सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण गर्नु भनेको परम्पराका प्रत्येक अभ्यासलाई प्रश्नरहित रूपमा निरन्तरता दिनुपर्छ भन्ने होइन। समाजका मूल्य, ज्ञान र नैतिक दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदै जाँदा परम्परालाई नयाँ सन्दर्भमा बुझ्ने र आवश्यक सुधार गर्ने अवसर पनि सिर्जना हुन्छ।
परम्पराको सम्मान र त्यसको आलोचनात्मक समीक्षा परस्पर विरोधी विषय होइनन्। परम्परालाई बुझेर, त्यसमा सहभागी समुदायको आवाज सुनेर र मानवीय संवेदनालाई ध्यानमा राखेर गरिने संवादले सांस्कृतिक अभ्यासलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।
३. पशुबलिको पर्यावरणीय पक्ष : सन्तुलन कि चुनौती?
पशुबलिको पर्यावरणीय भूमिकाबारे चर्चा गर्दा धार्मिक विश्वास, परम्परागत अभ्यास र वैज्ञानिक तथ्यलाई छुट्टाछुट्टै पहिचान गर्नुपर्छ।
परम्परागत समाजमा पशुपालन कृषि प्रणालीको अभिन्न अङ्ग थियो। पशुबाट दूध, मल, श्रम र मासु प्राप्त हुन्थ्यो। परिवार तथा समुदायमा पशुजन्य उत्पादनको उपयोग र बाँडफाँटले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत सहयोग पुर्याउँथ्यो। चाडपर्वका अवसरमा पशु काट्ने चलन पनि यही व्यापक पशुपालन तथा खाद्य संस्कृतिसँग जोडिएको हुन सक्छ।
तर दसैँमा गरिने पशुबलिले स्वतः पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्छ वा पारिस्थितिक प्रणालीलाई सुधार गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त वैज्ञानिक आधार छैन। त्यस्तै, पशुबलिकै कारण वन विनाश, अक्सिजनको कमी वा समग्र पारिस्थितिक प्रणाली बिग्रन्छ भन्ने दाबीलाई पनि प्रमाणबिना स्वीकार गर्नु हुँदैन।
आधुनिक पर्यावरण विज्ञानले पशुपालन र पशुजन्य खाद्य उत्पादनको प्रभाव पशुको प्रजाति, पालन विधि, दाना उत्पादन, जमिनको प्रयोग, पानीको खपत, यातायात र फोहोर व्यवस्थापनजस्ता अनेक पक्षमा निर्भर रहने देखाउँछ।
दसैँमा ठूलो सङ्ख्यामा पशु काटिने स्थानमा रगत, आन्द्राभुँडी, अन्य जैविक अवशेष र फोहोरको उचित व्यवस्थापन नभएमा दुर्गन्ध, पानीको प्रदूषण, रोगजनक जीवको प्रसार र सरसफाइसम्बन्धी समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। खुला ठाउँमा पशु अवशेष फाल्दा स्थानीय वातावरण र जनस्वास्थ्यमा जोखिम बढ्न सक्छ।
यसको अर्थ पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि बलि प्रथालाई मात्र दोष दिनु उचित हुँदैन। पशुपालन, मासु उत्पादन, खाद्य उपभोग र फोहोर व्यवस्थापनका समग्र अभ्यासको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिने समुदायले पनि स्वच्छता, पशुजन्य फोहोरको सुरक्षित व्यवस्थापन, पानीका स्रोतको संरक्षण र सार्वजनिक स्थलको सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ। वातावरणीय जिम्मेवारीलाई धार्मिक आस्थाको विरोधका रूपमा नभई सामाजिक दायित्वका रूपमा लिन सकिन्छ।
४. पशु अधिकारकर्मीहरूको विरोधको औचित्य
पशुबलिको विरोध गर्ने पशु अधिकारकर्मी तथा अहिंसावादीहरूको मुख्य तर्क पशुपक्षी पनि पीडा महसुस गर्न सक्ने संवेदनशील जीव हुन् भन्ने हो। मानिसको धार्मिक आस्था महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यसका कारण पशुले अनावश्यक पीडा भोग्नुपर्ने अवस्था उचित नहुने उनीहरूको धारणा छ।
आधुनिक पशु कल्याण विज्ञानले पशुमा पीडा, डर र तनाव उत्पन्न हुन सक्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्छ। त्यसैले पशु ओसारपसार गर्दा, राख्दा र वध गर्दा तिनको कल्याणमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता धार्मिक तथा व्यावसायिक दुवै सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ।
पशु अधिकारकर्मीहरूले चाडपर्वका नाममा गरिने अनियन्त्रित वध, पशुलाई गरिने दुर्व्यवहार, अस्वच्छ वधस्थल र सार्वजनिक स्थानमा देखिने हिंसात्मक दृश्यको विरोध गर्नुका पछाडि पशु कल्याण र सार्वजनिक स्वास्थ्यसम्बन्धी आधार छन्।
बालबालिकाले सार्वजनिक स्थानमा पशु वधका दृश्य देख्दा उनीहरूमा पर्न सक्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावबारे पनि ध्यान दिन आवश्यक छ। यद्यपि सबै बालबालिकामा एउटै प्रकारको प्रभाव पर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। उमेर, पारिवारिक वातावरण, दृश्यको प्रकृति र व्यक्तिगत संवेदनशीलताले यसमा भूमिका खेल्छन्।
अर्कोतर्फ, पशुबलिको विरोध गर्दा धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्ति वा समुदायलाई असभ्य, अज्ञानी अथवा क्रूर भनेर चित्रण गर्नु पनि उचित हुँदैन। धेरै मानिसले आफ्नो परम्परालाई धार्मिक कर्तव्य र सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा बुझ्छन्। उनीहरूको विश्वासलाई अपमानित नगरी पशु कल्याणका प्रश्न उठाउन सकिन्छ।
त्यसैले पशु अधिकारकर्मीहरूको विरोधको औचित्य पशुको पीडा कम गर्ने, सुरक्षित वध सुनिश्चित गर्ने, अनावश्यक हिंसा रोक्ने र वैकल्पिक अभ्यासबारे सचेतना फैलाउने सन्दर्भमा बलियो हुन्छ। तर यस्तो अभियान संवाद, प्रमाण र सांस्कृतिक संवेदनशीलतामा आधारित हुनुपर्छ।
५. धार्मिक आस्था र अहिंसाबीच विकल्पको खोजी
धार्मिक विधि पूरा गर्न पशुबलि नै एकमात्र विकल्प हो कि होइन भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ। हिन्दू परम्पराभित्रै अहिंसा, दया, करुणा र सात्त्विक उपासनालाई प्राथमिकता दिने विविध अभ्यास छन्।
कतिपय मन्दिर तथा परिवारमा पशुबलिको सट्टा कुभिण्डो, नरिवल, केरा वा अन्य फलफूल चढाउने चलन छ। कतिपयले यस्ता प्रतीकात्मक अर्पणलाई दुर्गुण र अहंकारको त्यागसँग जोडेर व्याख्या गर्छन्। यसलाई कतिपयले ‘सात्त्विक बलि’ पनि भन्ने गरेका छन्।
यस्ता विकल्पले आफ्नो धार्मिक विश्वास र पारिवारिक परम्परा कायम राख्दै जीवहत्या नगर्ने बाटो रोज्न चाहनेलाई अवसर दिन सक्छन्। तर सबै समुदायमा यस्ता विकल्प समान रूपमा स्वीकार्य छन् भन्ने छैन। त्यसैले परिवर्तनका प्रयास सम्बन्धित समुदायको परम्परा बुझेर र उनीहरूसँग संवाद गर्दै अघि बढाइनुपर्छ।
धार्मिक संस्थाहरू, संस्कृतिविद्, पशु चिकित्सक, स्थानीय समुदाय र पशु अधिकारकर्मीबीच सहकार्य हुन सकेमा बलि प्रथासँग सम्बन्धित विवादलाई रचनात्मक दिशामा लैजान सकिन्छ। धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिने अभ्यास, सुरक्षित वध, सरसफाइ र वैकल्पिक पूजाविधिबारे जानकारी फैलाउनु उपयोगी हुन सक्छ।
६. पशु चिकित्सकको दृष्टिमा पशु कल्याण
वरिष्ठ पशु चिकित्सकका दृष्टिले पशुबलिको बहसमा धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षसँगै पशुको स्वास्थ्य, पीडा नियन्त्रण, स्वच्छता र जनस्वास्थ्यलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।
पशुहरूलाई लामो समयसम्म पानी र खानाबाट वञ्चित राख्नु, क्षमताभन्दा बढी सङ्ख्यामा ढुवानी गर्नु, भीडभाडमा असुरक्षित तरिकाले बाँध्नु वा वधका क्रममा अनावश्यक पीडा दिनु पशु कल्याणका दृष्टिले समस्याजनक अभ्यास हुन्।
वध गरिने पशुको स्वास्थ्य अवस्था, उपयुक्त ढुवानी, सुरक्षित राख्ने व्यवस्था, स्वच्छ वधस्थल र मासुको स्वास्थ्य परीक्षणमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। पशुजन्य अवशेषको उचित व्यवस्थापन तथा वधस्थलको सरसफाइले पनि वातावरण र मानव स्वास्थ्यको सुरक्षा गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
यी विषयमा सुधार गर्न पशुबलिको धार्मिक औचित्यबारे एउटै निष्कर्षमा पुग्नैपर्ने आवश्यकता छैन। बलिलाई स्वीकार गर्ने र अस्वीकार गर्ने दुवै पक्षले पशु कल्याण, स्वच्छता र सार्वजनिक स्वास्थ्यलाई साझा सरोकार बनाउन सक्छन्।
निष्कर्ष : परम्पराको सम्मानसँगै करुणाको विस्तार
दसैँमा पशुबलि धार्मिक आस्था, पौराणिक आख्यान, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएको बहुआयामिक विषय हो। यसलाई केवल अन्धविश्वास भनेर खारेज गर्नु वा परम्परा पुरानो भएकै कारण कुनै प्रश्न उठाउन नपाइने ठान्नु दुवै अतिवादी दृष्टिकोण हुन सक्छन्।
पशुबलिको पक्षमा रहेका समुदायका धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ। त्यसैगरी, पशुको पीडा, अनावश्यक हिंसा, स्वच्छता र पर्यावरणीय प्रभावबारे पशु अधिकारकर्मी तथा वैज्ञानिकहरूले उठाएका प्रश्नलाई पनि गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
परम्परा जोगाउनु भनेको त्यसका प्रत्येक अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्र होइन। समयअनुसार त्यसको अर्थ बुझ्नु, समाजमा विकसित भएका नयाँ ज्ञानलाई आत्मसात् गर्नु र आवश्यक सुधारका सम्भावना खोज्नु पनि सांस्कृतिक निरन्तरताकै अङ्ग हो।
दसैँ शक्ति, विजय, सद्भाव र पारिवारिक एकताको पर्व हो। यस पर्वको मूल भावलाई जीवनको सम्मान, करुणा, सामाजिक सहिष्णुता र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीसँग जोड्न सकिन्छ।
अन्ततः पशुबलि दिने वा नदिने निर्णय धार्मिक आस्था, सामुदायिक परम्परा र व्यक्तिगत विश्वाससँग जोडिएको भए पनि यसबारे हुने बहस तथ्यपरक, सम्मानजनक र संवादमुखी हुनुपर्छ। आस्था र पशु कल्याणबीचको तनावलाई अपमान र निषेधबाट होइन, विवेक, सहकार्य र संवेदनशीलताबाट सम्बोधन गर्नु नै आजको समाजका लागि उपयोगी बाटो हुन सक्छ।
