तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव : नेपाल सरकार
को वास्तविक सौन्दर्य आन्तरिक सोचको शुद्धता र व्यवहारको उत्कृष्टतामा निहित हुन्छ। विचार नै मानव जीवनको पहिलो आधार हो जसरी बीउ शुद्ध वा अशुद्ध हुन्छ, त्यसरी नै जीवनको वृक्ष पनि त्यस्तै फल दिन्छ। यदि सोच शुद्ध, सकारात्मक र स्पष्ट छ भने आचरण स्वतः सन्तुलित, नैतिक र मानवीय बन्छ।
सोचको शुद्धता भनेको मनभित्र रहेका विचारहरूलाई स्वार्थ, लोभ, घृणा र अहंकारबाट मुक्त गर्नु हो। जब मनमा नकारात्मकता हावी हुन्छ, तब व्यवहार पनि अस्थिर र क्षणिक भावनामा आधारित हुन्छ। तर जब व्यक्ति आत्मचिन्तन र सजगता अपनाउँछ, तब उसले आफ्ना विचारहरूलाई परिष्कृत गर्न थाल्छ। यही प्रक्रिया सोचको शुद्धीकरण हो, जसले जीवनलाई स्पष्ट दिशा दिन्छ।
आचरणको उत्कृष्टता भनेको व्यवहारमा नैतिकता, मर्यादा र जिम्मेवारीको पूर्ण अभ्यास हो। सोच व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्छ। जब विचार र व्यवहारबीच सन्तुलन हुन्छ, तब व्यक्तित्व पूर्ण बन्छ। उत्कृष्ट आचरण भएको व्यक्ति समाजमा विश्वास, सम्मान र प्रेरणाको स्रोत बन्छ।
सोच र आचरण एक–अर्कासँग सम्बन्धित छन्। सोचले आचरणलाई निर्देशित गर्छ र आचरणले सोचलाई मजबुत बनाउँछ। यदि सोच अशुद्ध छ भने आचरण पनि भ्रमित हुन्छ, तर यदि सोच शुद्ध छ भने व्यवहार स्वतः सकारात्मक र निर्माणात्मक हुन्छ। यही कारणले दर्शनशास्त्रले सधैं आन्तरिक सुधारलाई प्राथमिकता दिएको छ।
आधुनिक जीवनशैलीमा मानिसहरू बाह्य सफलता र प्रतिस्पर्धामा बढी केन्द्रित छन्, जसले गर्दा आन्तरिक शान्ति र नैतिक मूल्य कमजोर हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा सोचको शुद्धता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। ध्यान, आत्मचिन्तन र सकारात्मक सोच अभ्यासले मनलाई शान्त र स्पष्ट बनाउँछ, जसले व्यवहारलाई सुधार गर्न मद्दत गर्छ।
आचरणको उत्कृष्टता व्यक्तिगत लाभका लागि मात्र होइन, सामाजिक सन्तुलनका लागि पनि आवश्यक छ। जब व्यक्ति इमानदार, करुणामय र जिम्मेवार हुन्छ, तब समाजमा विश्वास र सहकार्यको वातावरण बन्छ। यसले समग्र सामाजिक संरचनालाई बलियो बनाउँछ।
धार्मिक र दार्शनिक परम्पराहरूले पनि सोच र आचरणको शुद्धतालाई उच्च महत्व दिएका छन्। गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनले आन्तरिक शुद्धता र नैतिक व्यवहारलाई जीवनको आधार मानेका छन्। यी शिक्षाहरूले व्यक्ति भित्रको चेतनालाई जागृत गरी व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्छन्।
श्रीमद्भगवद्गीता मानव जीवनका जटिलता, द्वन्द्व र नैतिक प्रश्नहरू समाधान गर्ने अमूल्य दार्शनिक ग्रन्थ हो । गीता जीवन व्यवस्थापन, मानसिक सन्तुलन र आचरण सुधारको व्यवहारिक मार्गदर्शक हो । यसले मानिसलाई बाह्य परिस्थितिभन्दा आन्तरिक चेतनामा केन्द्रित हुन प्रेरित गर्छ । गीताको मूल सन्देश कर्मयोगले फलको आसक्ति त्यागी कर्तव्यमा निष्ठापूर्वक लाग्न सिकाउँछ, जसले सोचलाई शुद्ध र कर्मलाई अनुशासित बनाउँछ ।
श्रीमद्भगवत्गीता महाभारतको भिष्मपर्व अन्तर्गतको पवित्र ग्रन्थ हो, जुन लगभग ५००० वर्षअघि कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई जीवन, धर्म र मोक्षको मार्गदर्शन स्वरूप दिएका थिए। यसमा १८ अध्याय र ७०० संस्कृत श्लोकहरू छन्। गीताले धर्म, कर्म, ज्ञान, भक्ति र योगको समन्वयद्वारा आत्मशुद्धि र मोक्षप्राप्तिको मार्ग देखाउँछ।
Top of Form
गीता अनुसार मानव दुःखको मूल कारण असंयमित इच्छा, अहंकार र अज्ञान हो । जब सोच नकारात्मक, स्वार्थकेन्द्रित र भययुक्त हुन्छ, तब आचरण पनि विकृत बन्छ । गीता आत्मसंयम, विवेक र समत्वको अभ्यासमार्फत मनलाई स्थिर र स्पष्ट बनाउने उपाय प्रस्तुत गर्छ । “स्थितप्रज्ञ” को अवधारणाले सुख–दुःख, लाभ–हानिमा समान भाव राख्ने मानसिक परिपक्वता विकास गर्छ ।
आधुनिक जीवनको तनाव, प्रतिस्पर्धा र नैतिक संकटको बीचमा गीता अझ सान्दर्भिक बनेको छ । यसले व्यक्ति, समाज र संस्थालाई जिम्मेवार, मूल्यनिष्ठ र उद्देश्यपूर्ण बनाउने मार्ग देखाउँछ । त्यसैले गीता मानव जीवनमा सोच र आचरण सुधारका लागि कालजयी र अमूल्य मार्गदर्शक हो ।
मन एक सशक्त माध्यम हो जसले मानवलाई आफ्नो नियन्ता पनि बनाउँछ र बन्धक पनि। अध्याय ६ मा, योगवासनमा, श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भनेका छन् — “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः” अर्थात्, मन नै मानिसको बन्धन र मोक्षको कारण हो। सोच र मानसिक अवस्थाले मानिसलाई स्वतन्त्र वा दास बनाउने क्षमता राख्दछ। नकारात्मक र विकृत सोचले जीवनमा दुःख र अवरोध ल्याउँछ भने सकारात्मक, शान्त र विवेकी सोचले नै मुक्ति र शान्तिको मार्ग खोल्दछ।
गीताले कर्मयोगमार्फत कर्म गर्दा पनि सोचलाई शुद्ध र उद्देश्यपूर्ण बनाइराख्न जोड दिन्छ। कर्म मात्र होइन, त्यसको मनोवृत्ति, दृष्टिकोण र भाबले पनि जीवनको परिणाम निर्धारण गर्छ। यदि व्यक्ति घृणा, द्वेष र लोभपूर्ण सोचमा हराउँछ भने कर्मले नकारात्मक परिणाम दिन्छ; तर यदि त्याग, समत्व र सेवा भावले भरिएको मनले कर्म गर्छ भने त्यहाँ सफलता र शान्ति सुनिश्चित हुन्छ। यसले सोच र कर्मबीचको गहिरो अन्तरसम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दछ।गीताले मनलाई योग, ध्यान र आत्म–चिन्तनमार्फत नियन्त्रण गर्न र शुद्ध बनाउन सिकाउँछ। अध्यात्मिक अभ्यासहरूले मनलाई स्थिर, शान्त र जागरूक बनाउँछन्, जसले सोचमा स्थिरता र गहिराई ल्याउँछ। यस्तो मनबाट जन्मिएको सोच जीवनमा दिगो सफलता र सन्तुष्टिको आधार बन्नेछ।नकारात्मक सोचले तनाव, चिन्ता र मानसिक रोग निम्त्याउँछ भने सकारात्मक सोचले स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्छ। यद्यपि, गीता यसलाई केवल वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट होइन, गहिरो आध्यात्मिक सन्दर्भमा पनि व्याख्या गर्छ।
श्रीमद्भागवत गीताले मानव जातीलाई उत्कृष्ट सन्देश प्रवाह गर्दै जीवन जिउन सहज बनाएको छ । किन व्यर्थ चिन्ता गर्छौ? कोदेखि व्यर्थै डराउदछौ? तिमीलाई कसले मार्छ? आत्मा न जन्म लिन्छ न मर्छ।जे भयो, त्यो राम्रो भयो। जे हुँदैछ, त्यो राम्रै हुँदैछ । जे हुनेछ, त्यो पनि राम्रै हुनेछ। तिमी भूतकालको पश्चताप नगर, भविष्यको पनि चिन्ता नगर , वर्तमान चलिरहेको छ ,तिम्रो के गएको छ र तिमी रुन्छौ? तिमीले के लिएर आएका थियौ र तिमीले के हरायौ? तिमीले के पैदा गरेका थियौ र नाश भयो? तिमीले केही लिएर आएका थिएनौ। जे पायौ, यहीँबाट पायौ। जति दियौ, यहीं नै दियौ। खालि हात आएका थियौ, खालि हात नै गयौ, जे आज तिम्रो छ, त्यो हिजो अरु कसैको थियो, भोलि अरु कसैको हुनेछ। तिमी यसलाई आप्नो सम्झेर मग्न भैरहेका छौ। यहीं खुसी नै तिम्रो दुःखको मूल कारण हो।परिवर्तन संसारको नियम हो। जसलाई तिमी मृत्यु सम्झन्छौ, त्यही जीवन हो। एक क्षणमै तिमी करोडपति बन्दछौ, दोश्रो क्षणमा तिमी दरिद्र बन्दछौ। मेरो, तिम्रो, सानो, ठूलो, आप्नो, अर्काको भन्ने मनबाट हटाइदेऊ, अनि सबै तिम्रो हो, तिमी सबैका हौ। तिमी आफू आफै भगवानमा अर्पित हौ। यही नै सबभन्दा ठूलो सहारा हो। जसले ईश्वरको सहारालाई जान्दछ, त्यो डर, चिन्ता, शोकबाट सधैंका लागि मुक्त हुन्छ भन्ने दिव्य सन्देशहरु गीताले सिकाएको छ ।
कर्मयोग, भक्तियोग तथा ज्ञानका विभिन्न अवस्थाहरूलाई सार्वजनिक प्रशासकहरुले आत्मिकरण गर्नु पर्दछ ।मानव जातीले भौतिक सुखको धेरै चहाना गर्दछ। कर्म गर्ने तर फलको आशा नगर्ने सोचले हामीहरु आप्mनो कर्मभूमिमा अगाडि बढ्नु पर्दछ। हामीले गर्ने प्रत्येक कार्यको साक्षी दृष्टा भगवान हुनुहुन्छ । त्यसैले असल काम गर लाभको लालसा र मोहमा नलाग, अनात्मरुपी भगवान प्राप्त गर्नका लागि आत्मारुपी देह त्याग र मोक्षको प्राप्ति सम्भव छ भन्ने कुरा भागवत गीताको दिव्य सन्देशलाई हामीले हरदम आत्मसाथ गर्नु पर्दछ । त्यसैले हामीले कम गर्दा फलको लोभ गर्ने नभई असल कर्ममा जोड दिनुपर्ने कुरामा भागवत गीताको दिव्य सन्देशले जोड दिन्छ ।भागवत गीतामा बताइएको कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगका सारगत कुराहरूलाई जीवनको उत्कृष्ट सन्देश मानी ग्रहण गर्नु पर्दछ ।
भागवत गीता मानव जीवनको अन्धकारमा प्रकाश दिने दिव्य ग्रन्थ हो, जसले आत्मा र समाज दुवैको उन्नतिको मार्ग देखाउँछ। यसलाई आत्मसात् गर्न सकेमा शान्त, नैतिक र समुन्नत समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।गीताको सन्देशलाई व्यवहारमा लागू गर्दै स्वच्छ, पारदर्शी, सदाचारयुक्त र भ्रष्ट्राचारमुक्त समाजको विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।हामीले सोचमा सुधार र शुद्धता ल्याए मात्र जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र सफलता प्राप्त गर्न सक्छौं। यो दर्शन सामाजिक र आध्यात्मिक उन्नतिको पनि मूल आधार हो। यसैले गीता आज पनि मानव जीवनमा सोच र आचरण सुधारका लागि अमूल्य मार्गदर्शक बनेको छ।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् । )
