तोमनाथ उप्रेती
निःस्वार्थ भनेको आफ्ना आवश्यकताहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु होइन, बरु आफ्नो सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हितलाई पनि समान महत्व दिनु हो । जब मानिस आफ्नो व्यक्तिगत लाभभन्दा समाजको भलाइलाई प्राथमिकता दिन थाल्छ, तब उसले आफैँलाई पनि एक उच्च मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ । यो शान्ति बाह्य सम्पत्तिबाट प्राप्त हुँदैन, यो आत्मिक सन्तोषबाट उत्पन्न हुन्छ ।
समाजको संरचना पनि निःस्वार्थ भावनामा नै टिकेको हुन्छ । परिवारदेखि राष्ट्रसम्म, प्रत्येक तहमा मानिसहरूले एकअर्काप्रति जिम्मेवारी र समर्पण देखाए मात्र समाज स्थिर रहन सक्छ । उदाहरणका लागि, एक शिक्षकले केवल तलबका लागि होइन, विद्यार्थीको भविष्य निर्माणका लागि पढाउँछ भने त्यहाँ ज्ञानको वास्तविक दीप प्रज्वलित हुन्छ । एक चिकित्सकले व्यवसायिक लाभ नभई रोगीको जीवन बचाउने भावनाबाट सेवा गर्छ भने त्यहाँ चिकित्सा सेवा मानवताको रूप लिन्छ । यसरी निःस्वार्थ पेशा होइन, चेतनाको स्तर हो ।
धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक परम्पराहरूले पनि निःस्वार्थको महत्वलाई बारम्बार जोड दिएका छन् । पूर्वीय दर्शनमा सेवा नै धर्म हो भन्ने अवधारणा अत्यन्त गहिरो रूपमा स्थापित छ । भगवद्गीतामा निष्काम कर्मको सिद्धान्तले पनि यही कुरा स्पष्ट गर्छ कि कर्मको फलप्रति आसक्ति नराखी गरिएको कार्य नै शुद्ध र कल्याणकारी हुन्छ । जब मानिस फलको अपेक्षाभन्दा कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसको कार्य समाजका लागि वरदान बन्न पुग्छ ।
तर, आधुनिक समाजमा निःस्वार्थ भावनाको कमी देखिन थालेको छ । प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद र व्यक्तिगत सफलता प्राप्त गर्ने दौडले मानिसलाई धेरै हदसम्म आत्मकेन्द्रित बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा सामाजिक सम्बन्धहरू कमजोर हुँदै गएका छन् । मानिसहरू एकअर्कासँग जोडिएको भए पनि भावनात्मक रूपमा टाढा हुँदै गएका छन् । यही कारणले मानसिक तनाव, एक्लोपन र असन्तोष जस्ता समस्याहरू बढिरहेका छन् ।
निःस्वार्थताको अभ्यास सजिलो छैन, तर असम्भव पनि होइन । यसको सुरुवात साना कार्यबाट गर्न सकिन्छ । कसैलाई सहयोग गर्नु, आवश्यक परेको बेला सहानुभूति देखाउनु, कमजोरलाई समर्थन गर्नु र सत्य तथा न्यायको पक्षमा उभिनु यी सबै निःस्वार्थको व्यावहारिक रूप हुन् । जब यी साना कार्यहरू निरन्तर अभ्यासमा आउँछन्, तब तिनीहरूले व्यक्तित्वलाई नै परिवर्तन गर्न सक्छन् ।
निःस्वार्थ भावनाले राष्ट्र निर्माणमा पनि ठूलो योगदान दिन्छ । भ्रष्टाचार, असमानता र अन्यायको अन्त्य निःस्वार्थ नेतृत्वबिना सम्भव हुँदैन । जब नेतृत्वकर्ताहरू व्यक्तिगत लाभभन्दा राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्, तब देशले दिगो विकासको मार्ग समात्छ ।
मानव जीवन स्वभावतः सहज र सरल यात्राको रूपमा मात्र अगाडि बढ्दैन । यो उतार–चढाव, संघर्ष, पीडा र चुनौतीहरूको श्रृंखलाले भरिएको अनुभव हो । जब जीवन सहज हुन्छ, मानिसको चेतना प्रायः बाहिरी संसारमा केन्द्रित रहन्छ, तर जब कठिनाइ आउँछ, तब उसको आन्तरिक संसार जागृत हुन्छ । यही आन्तरिक जागरणको क्षण नै आध्यात्मिक अनुशासनको जन्मभूमि हो । कठिनाइको आगोले मानिसलाई भत्काउँछ मात्र होइन, उसलाई पुनः निर्माण पनि गर्छ । यही पुनः निर्माणको प्रक्रियामा आत्मिक अनुशासन परिष्कृत हुन्छ ।
आध्यात्मिक अनुशासन कुनै बाह्य प्रदर्शन होइन, यो आत्माको गहिराइमा विकसित हुने एक स्थायी जीवनशैली हो । यो विचार, भावना र कर्मबीचको सन्तुलित एकता हो । जब मानिस सुखमा हुन्छ, ऊ प्रायः आत्मनियन्त्रण बिर्सिन्छ, तर जब ऊ कठिनाइको सामना गर्छ, तब ऊ आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ । यही नियन्त्रणको अभ्यास नै अनुशासनको पहिलो आधार हो ।
कठिनाइ मानिसको शत्रु होइन, बरु एक मौन गुरु हो । यसले मानिसलाई प्रत्यक्ष शिक्षा दिन्छ धैर्य, सहनशीलता, आत्मचिन्तन र विनम्रता । जब जीवन सहज हुन्छ, यी गुणहरू विकास हुन गाह्रो हुन्छ, किनकि आरामले चेतनालाई सुस्त बनाउँछ । तर, जब कठिनाइ आउँछ, तब चेतना तीक्ष्ण बन्छ, विचार स्पष्ट हुन्छ र आत्मविश्लेषण गहिरो हुन्छ ।
कठिनाइले मानिसको अहंकारलाई तोड्छ । अहंकार भनेको “म सबै कुरा नियन्त्रण गर्न सक्छु” भन्ने भ्रम हो । तर, जीवनका कठोर परिस्थितिहरूले यो भ्रमलाई भत्काइदिन्छ । जब मानिस आफ्नो सीमितता बुझ्छ, तब ऊ विनम्र बन्छ । यही विनम्रता आध्यात्मिक अनुशासनको आधार हो ।
धर्म र दर्शनहरूले पनि कठिनाइलाई आध्यात्मिक विकासको माध्यम मानेका छन् । भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई जीवनको युद्धक्षेत्रमा कर्मयोगको शिक्षा दिनुहुन्छ । त्यहाँ युद्ध केवल बाह्य होइन, आन्तरिक संघर्षको प्रतीक हो । अर्जुनको विषाद नै उसको आत्मिक जागरणको प्रारम्भ बिन्दु हो । यदि कठिनाइ नभएको भए, अर्जुनले गीता सुन्ने अवसर पाउने थिएन ।
बौद्ध दर्शनमा दुःखलाई जीवनको सत्य मानिएको छ । “दुःख” केवल पीडा होइन, यो जागरणको माध्यम हो । बुद्धले राजमहलको सुख त्यागेर जंगलको कठिन जीवन रोजे । यही कठिनाइले उनलाई बोधि प्राप्त गरायो । यदि कठिनाइ नहुँदो हो भने, बुद्धत्व सम्भव नै थिएन ।
कठिनाइले मानिसलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ । जब बाह्य सहारा टुट्छ, तब मानिस आफ्नो भित्री शक्तिमा निर्भर हुन थाल्छ । यही आत्मनिर्भरता आध्यात्मिक अनुशासनको अर्को रूप हो । आत्मनिर्भर व्यक्ति बाहिरी परिस्थितिबाट सजिलै प्रभावित हुँदैन ।
आध्यात्मिक अनुशासनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष मनको शुद्धता हो । कठिनाइको समयमा मनमा क्रोध, घृणा, निराशा र डर उत्पन्न हुन्छ । तर, जसले यी भावनाहरूलाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ, उसले मनलाई शुद्ध बनाउँछ । शुद्ध मन नै आध्यात्मिक विकासको आधार हो ।
कठिनाइले मानिसको दृष्टिकोण पनि परिवर्तन गर्छ । जब जीवन सहज हुन्छ, मानिस सानो कुरामा पनि असन्तुष्ट हुन्छ । तर, जब उसले कठिनाइको अनुभव गर्छ, तब सानो सुख पनि ठूलो लाग्न थाल्छ । यही दृष्टिकोण परिवर्तनले कृतज्ञता जन्माउँछ । कृतज्ञता आध्यात्मिक अनुशासनको सुन्दर अभिव्यक्ति हो ।
मानव सम्बन्धहरू पनि कठिनाइमा परिक्षित हुन्छन् । जब जीवन सहज हुन्छ, सबै साथी हुन्छन्, तर जब कठिनाइ आउँछ, तब वास्तविक सम्बन्धहरूको परीक्षण हुन्छ । जसले कठिन समयमा साथ दिन्छ, त्यो सम्बन्ध शुद्ध हुन्छ । यही अनुभवले मानिसलाई प्रेम र करुणाको वास्तविक अर्थ सिकाउँछ ।
कठिनाइले मानिसलाई मौनता पनि सिकाउँछ । जब शब्दहरूले समस्या समाधान गर्न सक्दैनन्, तब मौनता गहिरो उत्तर बन्छ । मौनता केवल बोल्न नपाउनु होइन, यो भित्री शान्तिको अवस्था हो । आध्यात्मिक अनुशासन मौनताबाट पनि विकसित हुन्छ ।
आधुनिक समाजमा मानिसले कठिनाइलाई नकारात्मक रूपमा हेर्छ । तर, आध्यात्मिक दृष्टिकोणले कठिनाइलाई विकासको अवसर मान्छ । यदि मानिसले प्रत्येक कठिनाइलाई सिकाइको रूपमा लिन्छ भने, उसको जीवन निरन्तर उन्नत हुन्छ ।
कठिनाइले मानिसको सहनशीलता बढाउँछ । सहनशीलता भनेको पीडालाई दबाउनु होइन, बरु त्यसलाई बुझेर स्वीकार गर्नु हो । जसले सहनशीलता सिक्छ, ऊ जीवनका उतार–चढावमा स्थिर रहन सक्छ ।
आध्यात्मिक अनुशासनको अन्तिम लक्ष्य आत्मज्ञान हो । जब मानिसले आफ्ना सबै बाह्य निर्भरता पार गर्छ, तब ऊ आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्न थाल्छ । यही आत्मज्ञान नै जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो ।
कठिनाइको आगोमा परिष्कृत भएको व्यक्ति कमजोर हुँदैन, बरु ऊ अझ बलियो, अझ संवेदनशील र अझ करुणामय बन्छ । उसको दृष्टिकोण व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठ्छ । ऊ केवल आफ्नो लागि होइन, सम्पूर्ण मानवताको लागि सोच्न थाल्छ ।
कठिनाइ कुनै अभिशाप होइन, यो आध्यात्मिक विकासको माध्यम हो । जसरी सुन आगोमा परिष्कृत हुन्छ, त्यसरी नै मानव आत्मा कठिनाइमा परिष्कृत हुन्छ । यदि मानिसले कठिनाइलाई सही रूपमा बुझ्न सके भने, उसले आफ्नो जीवनलाई केवल बाँच्ने होइन, अर्थपूर्ण बनाउने कला सिक्छ । कठिनाइको आगोले जलाउँछ पनि तर त्यसै आगोले उज्यालो पनि दिन्छ । यही उज्यालो नै आध्यात्मिक अनुशासनको साँचो स्वरूप हो ।
आध्यात्मिक दृष्टिमा पनि दुःखले सिर्जनाको मार्ग खोल्छ । जब मानिस जीवनका कठिनाइहरू सामना गर्छ, ऊ भौतिक संसारको अनुभवमा मात्र सीमित हुँदैन । दुःखले उसको आत्मिक खोजलाई जागृत गर्छ । बुद्ध, महावीर र अन्य आध्यात्मिक गुरुहरूले आफ्ना व्यक्तिगत दुःखका अनुभवबाट प्रेरणा लिएर जीवन र अस्तित्वका गहिरा सत्यहरूको अन्वेषण गरे । यही गहिराइले संसारलाई नयाँ ज्ञान र दर्शन दिएको छ ।
निःस्वार्थ मानव जीवनको उच्चतम मूल्य हो । यो व्यवहारमा उतार्नुपर्ने जीवनशैली हो । जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो सानो घेराबाट निःस्वार्थको अभ्यास सुरु गर्छ, तब त्यो बिस्तारै समाज हुँदै राष्ट्र र विश्वसम्म फैलिन्छ । यही फैलावट नै मानव कल्याणको उज्यालो मार्ग हो । निःस्वार्थ भावनाले मानव जीवनलाई अर्थपूर्ण यात्रा बनाउँछ । यो त्यस्तो दीप हो जसले अरूको जीवन मात्र होइन, आफ्नै आत्मालाई पनि उज्यालो बनाउँछ । त्यसैले मानव सभ्यताको वास्तविक उन्नति निःस्वार्थताको बाटोबाट मात्र सम्भव छ ।
(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्)
