तोमनाथ उप्रेती
मानव जीवनको सबैभन्दा जटिल रहस्य बाहिरी संसारमा लुकेको छैन। त्यो मानिसकै अन्तर्मनमा लुकेको छ। संसार जित्न निस्किएको मानिसले प्रायः आफूलाई नै बिर्सन्छ। ऊ पर्वत चढ्छ। महासागर पार गर्छ। राज्य निर्माण गर्छ। विज्ञानका चमत्कार रच्छ। तर कहिलेकाहीँ आफ्नै हृदयको गहिराइमा रहेको सत्यलाई देख्न असफल हुन्छ। यही कारण पूर्वीय दर्शनले बाहिरी विजयभन्दा भित्री विजयलाई ठूलो मानेको छ। उपनिषद्हरूले बारम्बार भनेका छन् सबैभन्दा महान् युद्ध मानिसले संसारसँग होइन, आफ्नै अहंकारसँग लड्नुपर्छ।
अहंकार एउटा विचित्र आवरण हो। यो आँखाले देखिँदैन। तर जीवनका हरेक निर्णयमा यसको प्रभाव देखिन्छ। यो मानिसलाई आफूभन्दा ठूलो कोही छैन भन्ने भ्रम दिन्छ। यो मानिसलाई अरूभन्दा अलग र श्रेष्ठ भएको अनुभूति गराउँछ। यही भ्रमले सम्बन्धहरू टुट्छन्। समाज विभाजित हुन्छ। युद्ध जन्मिन्छन्। द्वन्द्व फैलिन्छ। वास्तवमा अहंकार मानिसको वास्तविक शक्ति होइन, उसको कमजोरी हो। किनकि जसलाई आफूलाई निरन्तर प्रमाणित गर्नुपर्छ, ऊ अझै आफूभित्र सुरक्षित छैन।
नदी समुद्रतर्फ बग्दा कहिल्यै घोषणा गर्दिन कि म महान् छु। सूर्य उदाउँदा कहिल्यै गर्व गर्दैन कि म संसारलाई उज्यालो दिइरहेको छु। फूल फुल्दा कहिल्यै प्रशंसा माग्दैन। प्रकृतिको सम्पूर्ण सौन्दर्य विनम्रतामा आधारित छ। जति महान् वस्तु हुन्छ, त्यति नै मौन हुन्छ। जति गहिरो हुन्छ, त्यति नै सरल हुन्छ। यही कारण ऋषिहरू जंगलतिर गए। उनीहरूले प्रकृतिमा आत्माको प्रतिबिम्ब देखे। उनीहरूले बुझे कि अहंकारले मानिसलाई सानो बनाउँछ, विनम्रताले विशाल बनाउँछ।
भगवद्गीतामा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई दिएको एउटा गहिरो शिक्षा यही हो। जबसम्म मानिस आफूलाई कर्मको एकमात्र कर्ता ठान्छ, तबसम्म ऊ बन्धनमा रहन्छ। जब उसले आफूलाई विराट् सृष्टिको एउटा अंशका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ, तब मुक्ति सम्भव हुन्छ। कर्म गर। तर अहंकार नगर। सफलता आओस्। तर त्यसलाई आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व नबना। असफलता आओस्। तर त्यसले तिम्रो आत्मालाई नतोडोस्। यही समत्व नै आत्मज्ञानको मार्ग हो।
अहंकार पग्लिने प्रक्रिया सजिलो छैन। बरफ सूर्यको तापमा विस्तारै पग्लिएझैँ यो पनि विस्तारै विलीन हुन्छ। कहिलेकाहीँ जीवनले नै यसलाई पगाल्ने काम गर्छ। कुनै अप्रत्याशित पीडा। कुनै गहिरो वियोग। कुनै ठूलो असफलता। कुनै मौन एकान्त। यस्ता क्षणहरूले मानिसलाई आफूभित्र फर्कन बाध्य बनाउँछन्। ऊ बुझ्न थाल्छ कि उसले जसलाई स्थायी ठानेको थियो, त्यो अस्थायी रहेछ। जसलाई आफ्नो ठानेको थियो, त्यो पनि एकदिन छुट्ने रहेछ। जसलाई आफ्नो शक्ति ठानेको थियो, त्यो पनि क्षणभंगुर रहेछ।
यही अनुभूति वैराग्यको सुरुवात हो। वैराग्य भनेको संसारबाट भाग्नु होइन। संसारलाई यथार्थ रूपमा देख्नु हो। फूल सुन्दर छ, तर सधैँ फुलिरहँदैन। यौवन आकर्षक छ, तर सधैँ रहँदैन। धन उपयोगी छ, तर अमर छैन। शरीर आवश्यक छ, तर शाश्वत छैन। जब मानिसले यो सत्य स्वीकार गर्न थाल्छ, अहंकारको जग हल्लिन थाल्छ।
बुद्धको जीवन यही सत्यको उज्ज्वल उदाहरण हो। राजमहलभित्र हुर्किएका सिद्धार्थसँग सबै कुरा थियो। शक्ति थियो। वैभव थियो। सुविधा थियो। तर एक दिन उनले रोग, बुढ्यौली र मृत्यु देखे। त्यसपछि उनको चेतनामा एउटा प्रश्न जन्मियो यदि सबै कुरा नश्वर छ भने वास्तविक सत्य के हो ? यही प्रश्नले उनलाई बुद्ध बनायो। प्रश्न बाहिरी संसारका बारेमा थिएन। प्रश्न आफ्नै अस्तित्वका बारेमा थियो। जब प्रश्न गहिरो हुन्छ, उत्तर पनि गहिरो जन्मिन्छ।
आत्मबोधको यात्रा वास्तवमा प्रश्नहरूको यात्रा हो। म को हुँ ? मेरो वास्तविक स्वरूप के हो ? के म केवल शरीर हुँ ? के म केवल नाम हुँ ? के म केवल सामाजिक परिचय हुँ ? वा म त्योभन्दा परको कुनै चेतना हुँ ? उपनिषद्हरूले यही खोजलाई आत्मविद्या भनेका छन्। उनीहरू भन्छन् मानिसको वास्तविक स्वरूप शरीर होइन, आत्मा हो। शरीर बदलिन्छ। विचार बदलिन्छन्। परिस्थिति बदलिन्छ। तर चेतनाको मूल स्रोत अपरिवर्तित रहन्छ।
जब अहंकार पग्लिन थाल्छ, मानिसले आफूलाई अरूबाट अलग देख्न छोड्छ। उसले सबै प्राणीहरूमा एउटै जीवनशक्ति देख्न थाल्छ। वृक्षमा पनि जीवन छ। नदीमा पनि जीवन छ। पशुमा पनि जीवन छ। मानिसमा पनि जीवन छ। भिन्नता रूपको हो, सारको होइन। यही अनुभूति करुणाको जन्मभूमि हो। जसले सबैमा आफूलाई देख्छ, उसले कसैलाई चोट पुर्याउन सक्दैन। जसले सबैमा एउटै चेतना देख्छ, उसले घृणा गर्न सक्दैन।
यही कारण पूर्वीय दर्शनमा अहिंसालाई सर्वोच्च मूल्य मानिएको छ। अहिंसा केवल शारीरिक हिंसा नगर्नु होइन। अहिंसा चेतनाको अवस्था हो। जहाँ अहंकार कम हुन्छ, त्यहाँ हिंसा पनि कम हुन्छ। जहाँ आत्मबोध बढ्छ, त्यहाँ करुणा बढ्छ। जहाँ करुणा बढ्छ, त्यहाँ प्रेम स्वतः जन्मिन्छ।
आत्मबोधको सूर्य उदाउनु भनेको बाहिर कुनै नयाँ वस्तु प्राप्त गर्नु होइन। यो त आफूभित्र सधैँ रहेको प्रकाशलाई चिन्नु हो। बादल हटेपछि सूर्य नयाँ जन्मिँदैन। ऊ त पहिलेदेखि नै थियो। दृष्टि अवरुद्ध भएको थियो। त्यसैगरी आत्मा पनि सधैँ उपस्थित छ। तर अहंकार, लोभ, मोह, क्रोध र अज्ञानका बादलहरूले त्यसलाई ढाकिरहेका हुन्छन्। जब यी बादलहरू विस्तारै हट्न थाल्छन्, आत्माको प्रकाश स्वतः प्रकट हुन्छ।
त्यो प्रकाश शब्दभन्दा परको अनुभव हो। त्यसलाई पुस्तकले पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सक्दैन। त्यसलाई भाषाले बाँध्न सक्दैन। त्यसलाई केवल अनुभूत गर्न सकिन्छ। ध्यानका गहिरा क्षणहरूमा, मौनताका निर्मल अवस्थाहरूमा, प्रेमका निष्कलुष अनुभवहरूमा मानिसले त्यसको झल्को पाउँछ। त्यहाँ कुनै प्रतिस्पर्धा हुँदैन। कुनै भय हुँदैन। कुनै अलगाव हुँदैन। केवल शान्ति हुन्छ। केवल उपस्थिति हुन्छ। केवल अस्तित्वको आनन्द हुन्छ।
श्रीमद्भगवद्गीताले यस अवस्थालाई स्थितप्रज्ञता भनेको छ। उपनिषद्हरूले ब्रह्मज्ञान भनेका छन्। बुद्धले निर्वाण भनेका छन्। योगदर्शनले समाधि भनेको छ। शब्दहरू फरक छन्। तर संकेत एउटै छ ।अहंकारभन्दा परको चेतनाको अवस्था।
आजको संसारमा मानिस बाहिरी उपलब्धिहरूको दौडमा छ। पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति, प्रभाव र लोकप्रियताको खोजमा ऊ निरन्तर दौडिरहेको छ। तर जति दौडिन्छ, उति अशान्त देखिन्छ। किनकि बाहिरी उपलब्धिले सुविधा दिन सक्छ। तर आत्मिक शान्ति दिन सक्दैन। शान्ति त्यही बेला आउँछ जब मानिसले आफूलाई आफूबाट छुट्याउने अहंकारको पर्खाल भत्काउँछ।
जीवनको अन्तिम सत्य पनि यही हो। हामी खाली हात आएका हौँ। खाली हात जानेछौँ। बीचको यात्रामा जम्मा गरेका परिचयहरू, उपलब्धिहरू र सम्पत्तिहरू यही संसारमै रहनेछन्। तर हामीले विकास गरेको चेतना, हामीले बाँडेको प्रेम, हामीले अनुभव गरेको सत्य र हामीले प्राप्त गरेको आत्मबोध हाम्रो वास्तविक सम्पत्ति हुनेछ।
त्यसैले आध्यात्मिक यात्रा कुनै विशेष धर्मको सम्पत्ति होइन। यो मानव चेतनाको यात्रा हो। यो आत्माको घर फर्कने यात्रा हो। यो सीमितताबाट असीमतातर्फको यात्रा हो। यो अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रा हो।
र जब यो यात्रा सुरु हुन्छ, जब अहंकार विस्तारै पग्लिन थाल्छ, जब भ्रमका आवरणहरू हट्न थाल्छन्, जब मन मौन र निर्मल बन्छ, तब क्षितिजमा एउटा नयाँ प्रभात देखापर्न थाल्छ। त्यो बाहिरी सूर्य होइन। त्यो आत्मबोधको सूर्य हो। त्यसको प्रकाशले संसारलाई मात्र होइन, स्वयंलाई पनि उज्यालो बनाउँछ। त्यसको तापले घृणा, भय र अज्ञानका बरफहरू पगालिदिन्छ। त्यसको उज्यालोमा मानिसले पहिलो पटक आफ्नो वास्तविक स्वरूप देख्छ।
र त्यही क्षण उसले बुझ्छ।म केवल शरीर होइन। म केवल नाम होइन। म केवल एउटा क्षणिक कथा होइन। म त त्यो चेतनाको अंश हुँ, जुन अनादि छ, अनन्त छ, अविनाशी छ।त्यही अनुभूति आत्मबोध हो। त्यही अनुभूति मुक्ति हो। त्यही अनुभूति जीवनको सर्वोच्च प्रभात हो।
