डा. केदार कार्की
प्रेस स्वतन्त्रता, जसलाई स्वतन्त्र प्रेस वा मिडिया स्वतन्त्रता पनि भनिन्छ, यो आधारभूत सिद्धान्त हो कि छापा र इलेक्ट्रोनिक मिडिया सहित विभिन्न मिडिया मार्फत सञ्चार र अभिव्यक्ति, विशेष गरी प्रकाशित सामग्री, स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग गरिनु पर्ने अधिकार हो। यो स्वतन्त्रताले सरकारद्वारा कुनै वा न्यूनतम सेन्सरशिप वा पूर्व प्रतिबन्धलाई जनाउँछ, र प्रायः कानून वा संवैधानिक प्रावधानहरूद्वारा सुरक्षित गरिन्छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अवधारणा प्रायः प्रेस स्वतन्त्रता जस्तै कानून अन्तर्गत समेटिएको हुन्छ, मौखिक र प्रकाशित अभिव्यक्तिलाई समान महत्त्व दिँदै; धेरै देशहरूले वैज्ञानिक स्वतन्त्रताको पनि संरक्षण गर्छन्। लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता र सरकारहरू गहिरो रूपमा एकअर्कासँग गाँसिएका हुन्छन्। कुनै पनि लोकतान्त्रिक प्रणालीमा, प्रेस (मिडिया) लाई “चौथो अङ्ग” मानिन्छ, जसले सरकार र जनता बीच पुलको रूपमा काम गर्दछ।
प्रेस स्वतन्त्रतामा सरकारी प्रतिबन्धहरूमा वर्गीकृत जानकारी, राज्य गोप्यता, मानहानिका लागि दण्ड, प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घनको लागि दण्ड, गोपनीयता, वा न्यायिक आदेशहरू समावेश हुन सक्छन्। जहाँ प्रेस स्वतन्त्रताको अभाव छ, सरकारले प्रकाशन अघि अनुमति लिन वा सरकारको आलोचनात्मक वा निश्चित राजनीतिक विचारहरू भएका कागजातहरूको वितरणलाई दण्डित गर्न सक्छ। उच्च स्तरको पारदर्शिता भएका क्षेत्रहरूमा, “सूर्यको प्रकाश कानून” वा सूचनाको स्वतन्त्रता कानूनहरू लागू हुन्छन्, जसले नागरिकहरूलाई सरकारद्वारा आयोजित जानकारीमा व्यापक पहुँच प्रदान गर्दछ।
स्वतन्त्र र निष्पक्ष प्रेसलाई कार्यशील र स्वस्थ लोकतन्त्रको प्रमुख स्तम्भ मानिन्छ। सेन्सरशिपको अभावमा, पत्रकारिताले निजी र सरकारी कार्यहरूमा निगरानीकर्ताको रूपमा काम गर्दछ, र नागरिकहरू र मतदाताहरूलाई सूचित राख्न जानकारी प्रदान गर्दछ। यस दृष्टिकोणबाट, “सरकारले मिडिया नियन्त्रण मार्फत वा ‘स्व-सेन्सरशिप’ लाई प्रवर्द्धन गरेर प्रकाशित वा प्रसारण समाचार सामग्रीलाई प्रभाव पार्ने प्रयास गर्दछ, जनतालाई महत्त्वपूर्ण र महत्त्वपूर्ण जानकारी पहुँच गर्नबाट रोक्छ र लोकतन्त्रको गुणस्तरलाई कमजोर बनाउँछ।” स्वतन्त्र प्रेसले “राजनीतिक ज्ञान, सहभागिता र मतदाता सहभागिता बढाउन” काम गर्छ र नागरिक संलग्नतालाई प्रवर्द्धन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
धेरैजसो गैर-लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाका लागि, “प्रेस स्वतन्त्रता” एउटा महत्त्वपूर्ण समस्या वा अवधारणा हो। किनभने, आजको संसारमा, यी गैर-लोकतान्त्रिक सरकारहरू, तिनीहरूको नियन्त्रण प्रणालीहरू र सुरक्षा उपकरणहरूको अस्तित्वको लागि सूचनामा पहुँचमाथि कडा नियन्त्रण कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। यस उद्देश्यका लागि, त्यस्ता गैर-लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाहरूले आफ्नो राजनीतिक शक्ति आधार कायम राख्न आवश्यक प्रचार प्रसार गर्न राज्य-सञ्चालित समाचार संस्थाहरूको प्रयोग गर्छन्। यसबाहेक, यदि मिडिया वा कुनै पत्रकारले विवादास्पद मुद्दाहरूमा सरकारको स्थापित अडानलाई चुनौती दिने प्रयास गर्छ भने, तिनीहरूलाई दबाइन्छ (प्रायः प्रहरी, सेना वा गुप्तचर निकायहरूद्वारा क्रूरतापूर्वक)। त्यस्ता देशहरूमा, “स्वीकार्य” मानिने सीमा बाहिर काम गर्ने पत्रकारहरूले प्रायः सरकारी संयन्त्रबाट गम्भीर धम्की र धम्कीहरूको सामना गर्छन्।
कुनै पनि राजनीतिक आदर्श वा मूल्यमान्यता बिना लोकप्रियतामा भर पर्ने बालेन्द्र शाहको सरकारले नेपालको स्वतन्त्र प्रेसमाथि खुलेआम हस्तक्षेप गर्न थालेको छ। अहिलेसम्मका रिपोर्टहरू अनुसार, दुई पत्रकार पक्राउ परेका छन्, र तीव्र खोजी पछि थप पत्रकारहरूको खोजी सुरु भएको छ।
आज दिउँसो, नेपाल प्रेसका पत्रकार विश्वमणि सुवेदीलाई समाचार कक्षमा प्रवेश गरेपछि नेपाल प्रहरीले पक्राउ गरेको थियो र आज, मोटिभेट न्यूजका एक पत्रकारलाई पनि काठमाडौं प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ। यसैबीच, थप पत्रकारहरूको खोजी तीव्र पारिएको छ। सादा पोशाकमा रहेका प्रहरी अधिकारीहरू नयाँ पत्रिकाको पुतलीसडक कार्यालयमा आइपुगेका छन् र पत्रकारहरूलाई पक्राउ गर्ने वाचा गर्दै त्यहाँ बसिरहेका छन्।
सरकारको तानाशाही दृष्टिकोण र स्वतन्त्र प्रेसमाथिको आक्रमण, कानूनको शासन, र लोकतान्त्रिक शासनको खिल्ली उडाउनु अस्वीकार्य छ। यो राज्य आतंक हो। यदि तपाईं समाचारसँग असन्तुष्ट हुनुहुन्छ भने, तपाईं प्रेस काउन्सिलसमक्ष आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्न सक्नुहुन्छ। पत्रकारहरूलाई पक्राउ गर्नु संविधान, कानून र कानूनको शासन विरुद्ध हो। कुनै पनि लोकतान्त्रिक सरकारले यस्तो शासन प्रणालीको कल्पना गर्न सक्दैन।
लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रता पूरक हुन्, स्वतन्त्र मिडियाले सरकारलाई नागरिकहरूप्रति जवाफदेही बनाउन पहरेदारको रूपमा काम गर्दछ। काठमाडौँ महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) को नेतृत्व र प्रेस स्वतन्त्रता बीचको सम्बन्धलाई नेपालको मिडिया र राजनीतिक वृत्त भित्र फरक दृष्टिकोणबाट हेरिएको छ।
यी तीन बीचको अन्तरसम्बन्धलाई निम्न बुँदाहरू मार्फत बुझ्न सकिन्छ:
१. लोकतन्त्रमा प्रेसको भूमिका
- जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने: प्रेसले सरकारको कामकारबाही, नीति र निर्णयहरूको निगरानी गर्छ। यसले सत्तामा रहेकाहरूलाई प्रश्न गरेर जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्दछ।
- जनतालाई जानकारी गराउने: एक सूचित नागरिक लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति हो। प्रेसले नागरिकहरूलाई देश र संसारको बारेमा सही र निष्पक्ष जानकारी प्रदान गरेर सूचित निर्णयहरू (जस्तै मतदान) गर्न मद्दत गर्दछ।
- जनताको आवाज: यसले समाजका उत्पीडित र सीमान्तकृत वर्गका समस्याहरूलाई सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँछ।
२. प्रेस स्वतन्त्रता
- अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता: प्रेस स्वतन्त्रताको अर्थ मिडियाले बाह्य दबाब, सेन्सरशिप वा सरकारी धम्की बिना सत्य उजागर गर्न सक्छ।
- साँचो लोकतन्त्र: कुनै पनि देश प्रेस स्वतन्त्रता बिना पूर्ण रूपमा लोकतान्त्रिक हुन सक्दैन। यदि मिडियामा प्रतिबन्धहरू छन् भने, सरकारका कमजोरीहरू कहिल्यै उजागर हुनेछैनन्।
३. सरकार र प्रेस: एक जटिल सम्बन्ध
सरकार र प्रेस बीचको सम्बन्ध प्रायः तनावपूर्ण र चुनौतीपूर्ण हुन्छ:
- सकारात्मक भूमिका: एक परिपक्व लोकतान्त्रिक सरकारले प्रेसबाट आलोचनालाई स्वागत गर्दछ र आफ्ना नीतिहरूमा सुधार गर्दछ। यसले पत्रकारहरूको सुरक्षा र सूचनाको अधिकार (RTI) जस्ता कानूनहरूलाई प्रवर्द्धन गर्दछ।
- नकारात्मक प्रवृत्तिहरू (चुनौतीहरू): सरकारहरूले कहिलेकाहीं आलोचना रोक्न मिडियालाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्छन्। यसमा सेन्सरशिप, कडा कानूनहरू लागू गर्ने, विज्ञापन रोक्ने वा पत्रकारहरूलाई धम्की दिने समावेश छ।
वर्तमान विश्वव्यापी परिदृश्य र चुनौतीहरू
आजको डिजिटल युगमा, प्रेस स्वतन्त्रताले केही नयाँ चुनौतीहरूको पनि सामना गरेको छ:
- नक्कली समाचार र प्रचार: सामाजिक सञ्जालको युगमा, साँचो र गलत जानकारी बीचको भिन्नता धमिलो भएको छ।
- गोदी मिडिया (कर्पोरेट नियन्त्रण): जब मिडिया संस्थाहरू ठूला कर्पोरेट घरानाहरू वा सरकारहरूको वित्तीय नियन्त्रणमा आउँछन्, तिनीहरूको निष्पक्षतामा सम्झौता हुन्छ।
- पत्रकार सुरक्षा: रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्स (RSF) जस्ता विश्वव्यापी संस्थाहरूको प्रतिवेदनले धेरै देशहरूमा पत्रकारहरूमाथि आक्रमण र गिरफ्तारीमा वृद्धि देखाएको छ।
निष्कर्ष:
बलियो लोकतन्त्रको लागि स्वतन्त्र र निष्पक्ष प्रेस आवश्यक छ। सरकारहरूको प्रेस स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने कर्तव्य छ, जबकि प्रेसको पनि कुनै एजेन्डा बिना सत्य, निष्पक्ष र नैतिक पत्रकारिता अभ्यास गर्ने जिम्मेवारी छ।
