तोमनाथ उप्रेती
मानव जीवन निरन्तर सिकाइ र परिवर्तनको यात्रा हो। यो यात्रा कहिल्यै स्थिर हुँदैन। यहाँ कहिले उज्यालो हुन्छ, कहिले अँध्यारो हुन्छ, कहिले सफलता आउँछ, कहिले असफलता। तर जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको अरूको सफलतालाई हामीले कसरी हेर्छौँ भन्ने हो। कसैको प्रगति देखेर जल्ने, तुलना गर्ने वा निराश हुने प्रवृत्ति कमजोर मानसिकताको संकेत हो। तर त्यसै सफलतालाई प्रेरणाको स्रोत बनाउने क्षमता भने सचेत, सकारात्मक र विकसित चेतनाको परिचायक हो। यही दृष्टिकोणले मानव जीवनलाई उज्यालो बाटोतर्फ डोर्याउँछ।
मानिसको हृदय एउटा ऐना हो। त्यस ऐनामा ऊ कहिलेकाहीँ आफ्नै अनुहारभन्दा बढी अरूको उज्यालो देख्छ। कसैको सफलता, कसैको प्रशंसा, कसैको उचाइ यी सबै दृश्यहरू भित्र कतै हलचल पैदा गर्छन्। त्यो हलचल कहिलेकाहीँ प्रेरणा बन्छ, कहिलेकाहीँ ईर्ष्या। तर चेतनाको परिपक्वता त्यही क्षणमा मापन हुन्छ, जब मानिसले अरूको सफलतालाई आफ्नो हीनताको प्रमाण होइन, सम्भावनाको संकेतका रूपमा बुझ्न थाल्छ।
अरूको सफलता वास्तवमा हाम्रो लागि ऐना हो। त्यो ऐनाले हामीलाई देखाउँछ “मानव सम्भावना यहाँसम्म पुग्न सक्छ।” जब हामी कुनै व्यक्तिको संघर्ष, समर्पण र उपलब्धि देख्छौँ, तब हामीभित्र पनि एउटा प्रश्न उठ्छ “यदि उसले गर्न सक्छ भने, म किन सक्दिन?” यही प्रश्न आत्मप्रेरणाको पहिलो बीउ हो। यो बीउले आत्मविश्वासको वृक्ष जन्माउँछ, जसले जीवनलाई नयाँ दिशा दिन्छ।
सफलता कहिल्यै एक दिनमा आउँदैन। प्रत्येक सफल व्यक्ति पछाडि अनगिन्ती असफलता, त्याग, मेहनत र धैर्य लुकेको हुन्छ। जब हामी केवल अन्तिम परिणाम हेर्छौँ, हामीलाई त्यो सजिलो लाग्न सक्छ। तर जब हामी त्यस सफलताको यात्रा बुझ्छौँ, तब हामीलाई थाहा हुन्छ—त्यो यात्रा संघर्षले भरिएको हुन्छ। यही संघर्षको कथा सुन्नु नै आत्मप्रेरणाको पहिलो पाठ हो।
अरूको सफलतालाई आत्मप्रेरणामा बदल्नको लागि सबैभन्दा पहिले तुलना गर्ने बानीलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ। तुलना यदि नकारात्मक हुन्छ भने त्यो विषजस्तै हुन्छ। यसले आत्मविश्वासलाई कमजोर बनाउँछ। तर तुलना यदि सकारात्मक हुन्छ भने त्यो दर्पणजस्तै हुन्छ, जसले सुधारको बाटो देखाउँछ। हामीले अरूसँग होइन, आफ्नै हिजोसँग तुलना गर्न सिक्नुपर्छ। “आज म हिजोभन्दा राम्रो छु कि छैन?” यही प्रश्नले जीवनलाई प्रगतिशील बनाउँछ।
समाजमा धेरै मानिसहरू अरूको सफलता देखेर निराश हुन्छन्। उनीहरू सोच्न थाल्छन्—“म कहिल्यै त्यहाँ पुग्न सक्दिन।” यस्तो सोच मानसिक अवरोध हो। यो अवरोध तोड्न आवश्यक छ। किनकि सफलता कुनै निश्चित समूहको मात्र अधिकार होइन। यो त मेहनत, धैर्य र निरन्तर अभ्यासको परिणाम हो। जसले प्रयास गर्छ, उसले अवश्य पनि प्रगति गर्छ।
महान् व्यक्तिहरू अरूको सफलताबाट प्रेरित भएका छन्। वैज्ञानिकहरू, लेखकहरू, कलाकारहरू र नेताहरू सबैले कुनै न कुनै प्रेरणाबाट आफ्नो यात्रा सुरु गरेका हुन्छन्। उनीहरूले अरूको उपलब्धिलाई ईर्ष्याको रूपमा होइन, सम्भावनाको संकेतको रूपमा लिएका थिए। यही सोचले उनीहरूलाई महान् बनायो।
अरूको सफलताले हामीलाई दुई कुरा सिकाउँछ पहिलो, सम्भावना छ; दोस्रो, प्रयास आवश्यक छ। यदि कुनै व्यक्तिले असाधारण उपलब्धि हासिल गरेको छ भने त्यो केवल उसको भाग्य होइन, उसको अनुशासन हो। अनुशासन नै सफलताको मूल आधार हो। जब हामी यो कुरा बुझ्छौँ, तब हामीभित्र पनि अनुशासन विकास हुन थाल्छ।
आत्मप्रेरणा भनेको बाह्य दबाब होइन, आन्तरिक जागरण हो। यो जागरण तब आउँछ जब हामी अरूको सफलतालाई सही दृष्टिले हेर्छौँ। त्यो दृष्टि ईर्ष्याको होइन, सम्मान र सिकाइको हुनुपर्छ। जब हामी सम्मानका साथ अरूको उपलब्धि स्वीकार गर्छौँ, तब हाम्रो मन पनि विस्तार हुन्छ।
जीवनमा प्रेरणा धेरै स्रोतबाट आउन सक्छ—पुस्तक, अनुभव, गुरु, प्रकृति वा असफलता। तर अरूको सफलता सबैभन्दा प्रत्यक्ष र शक्तिशाली प्रेरणा हो। किनकि त्यो हाम्रो आँखाअगाडि भएको यथार्थ हो। त्यो कल्पना होइन, प्रमाण हो। प्रमाणले सधैँ विश्वास जन्माउँछ।
तर आत्मप्रेरणा हेरेर हुँदैन। त्यसलाई कार्यमा बदल्नुपर्छ। यदि हामीले अरूको सफलता देखेर मात्र उत्साहित भयौँ तर केही गरेनौँ भने त्यो प्रेरणा क्षणिक हुन्छ। वास्तविक प्रेरणा त्यो हो, जसले व्यवहार परिवर्तन गर्छ। जसले बिहान उठ्ने बानी सुधार्छ, मेहनत बढाउँछ, र लक्ष्यप्रति समर्पण बढाउँछ।
समाजमा सकारात्मक प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ। यो प्रतिस्पर्धा घृणा होइन, प्रेरणा बन्नुपर्छ। जब एक व्यक्तिको सफलता अर्को व्यक्तिको प्रेरणा बन्छ, तब सम्पूर्ण समाज अघि बढ्छ। यस्तो समाज नै समृद्ध समाज हो।आत्मप्रेरणाको उज्यालो बाटोमा सबैभन्दा ठूलो बाधा अल्छीपन हो। अल्छीपनले सम्भावनालाई मार्छ। अर्को बाधा डर हो—असफलताको डर। तर सफल मानिसहरूले यी दुवैलाई जितेका हुन्छन्। उनीहरूले डरलाई अवसरमा बदल्छन्।
अरूको सफलता देखेर हामीले सिक्नुपर्छ—“सुरुवात सानो हुन्छ तर निरन्तरता ठूलो हुन्छ।” कुनै पनि महान् उपलब्धि एकैचोटि प्राप्त हुँदैन। त्यो क्रमिक विकासको परिणाम हो। त्यसैले धैर्य आत्मप्रेरणाको अनिवार्य तत्व हो।
अरूको सफलता वास्तवमा हाम्रो असफलताको अपमान होइन। त्यो त सम्भावनाको उद्घोष हो। फूलले अर्को फूलसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन ऊ आफ्नै ऋतुमा फुल्छ। सूर्यले चन्द्रमासँग ईर्ष्या गर्दैन दुवैले आफ्नो-आफ्नो समय उज्यालो दिन्छन्। प्रकृतिमा कहीं तुलना छैन, केवल अस्तित्वको सामञ्जस्य छ। मानिसले जब यो सत्य बुझ्छ, तब उसले अरूको उपलब्धिलाई आफ्नै प्रेरणाको स्रोत बनाउन सिक्छ।
सफल मानिसहरूको कथा पढ्दा एउटा गहिरो सत्य प्रकट हुन्छ उनीहरूको उज्यालो केवल भाग्यको उपहार थिएन, त्यो संघर्ष, धैर्य र निरन्तरताको परिणाम थियो। हामी प्रायः परिणाम देख्छौँ, तर त्यसको पछाडि रहेका अनगिन्ती अँध्यारा रातहरू देख्दैनौँ। एउटा सफल व्यक्तिले कति अस्वीकृति सह्यो, कति पीडा झेल्यो, कति पटक आफूभित्रको डरलाई जित्यो यी कुराहरू सतहमा देखिँदैनन्। त्यसैले जब हामी अरूको सफलतालाई केवल चमकका रूपमा हेर्छौँ, तब हामी भ्रममा बाँचिरहेका हुन्छौँ।
आत्मप्रेरणा तब जन्मिन्छ, जब मानिसले अरूको यात्राबाट शिक्षा लिन थाल्छ। ऊ ईर्ष्या गर्दैन, ऊ अवलोकन गर्छ। ऊ घृणा गर्दैन, ऊ प्रेरणा ग्रहण गर्छ। उसले बुझ्छ कसैको उपलब्धि मेरो मार्ग रोक्ने पर्खाल होइन; त्यो त सम्भावनाको खुला ढोका हो। यही चेतनाले मानिसलाई सकारात्मक बनाउँछ।
ईर्ष्या आत्मालाई सङ्कुचित गर्छ, प्रेरणाले चेतनालाई विस्तार गर्छ। ईर्ष्यालु मानिस सधैँ अरूको उज्यालो निभाउन खोज्छ, प्रेरित मानिस आफ्नै दीप जलाउन खोज्छ। एउटा अन्धकारसँग युद्ध गर्छ, अर्को प्रकाश निर्माण गर्छ। यही अन्तरले व्यक्तित्वको दिशा निर्धारण गर्छ।
जीवनमा कहिलेकाहीँ यस्तो क्षण आउँछ, जब आफूभन्दा सानो उमेरको व्यक्ति पनि ठूलो उपलब्धिमा पुग्छ। त्यो दृश्य अहंकारका लागि असहज हुन सक्छ। तर परिपक्व चेतनाले उमेर होइन, कर्मको सम्मान गर्छ। किनकि समयले कसैलाई छिटो फूल बनाउँछ, कसैलाई ढिलो। बाँस वर्षौँसम्म मौन रूपमा जरा फैलाउँछ र एक दिन आकास छुने गरी बढ्छ। त्यसैले आफ्नो गति ढिलो हुँदैमा निराश हुनु आवश्यक छैन।
अरूको सफलता देखेर दुःखी हुनु भनेको आफ्नै सम्भावनालाई अपमान गर्नु हो। यदि संसारमा कसैले कुनै उचाइ प्राप्त गर्न सक्छ भने त्यसले प्रमाणित गर्छ कि मानव चेतनामा त्यो सम्भावना विद्यमान छ। त्यसैले सफल व्यक्तिहरू प्रतिद्वन्द्वी होइनन् उनीहरू सम्भावनाका जीवित प्रमाण हुन्।
मानिसले जब अरूको सफलतामा हर्ष अनुभव गर्न सिक्छ, तब उसको हृदय विशाल बन्छ। विशाल हृदय भएको मानिस कहिल्यै सानो सोचको बन्दी हुँदैन। उसले अरूको उपलब्धिमा पनि सौन्दर्य देख्छ। यस्तो चेतना भएको मानिस समाजका लागि पनि प्रेरणादायी हुन्छ। किनकि सकारात्मकता पनि एउटा ऊर्जा हो, जसले वरिपरिको वातावरणलाई बदल्न सक्छ।
पूर्वीय दर्शनले “मुदिता” अर्थात् अरूको सुखमा आनन्दित हुने भावलाई महान् आध्यात्मिक गुण मानेको छ। बुद्ध दर्शनमा मुदिता करुणा जत्तिकै महत्वपूर्ण छ। किनकि जब मानिस अरूको सफलता देखेर पनि शान्त र आनन्दित रहन सक्छ, तब मात्र ऊ वास्तविक आन्तरिक स्वतन्त्रतामा पुग्छ। अन्यथा ऊ तुलना र ईर्ष्याको कैदी बनेर बाँचिरहन्छ।
मानिस सजीव भए पनि उसका भावना कहिलेकाहीं निर्जीवजस्तै कठोर हुन्छ र त्यसको सबैभन्दा क्रूर उदाहरण हो ईर्ष्या। आत्म-अस्वीकृति, असन्तुष्टि, द्वेष र असुरक्षाको यो समुच्चय जीवनका उज्याला पक्षहरूमा अँध्यारो स्याहार्छ। जब मानिस अरूको उन्नति देखेर आफूलाई हेपिएको ठान्छ, तब ऊ आफ्नो सामर्थ्य र लक्ष्यप्रति अनभिज्ञ हुन थाल्छ। यथार्थमा, ईर्ष्याले प्रतिस्पर्धा होइन, आत्मघात प्रेरित गर्छ जहाँ खुशी अरूको दुखमा सीमित हुन्छ र सन्तोष तिनको पतनमा।
ईर्ष्या एउटा घातक विष हो, जसले सम्बन्धहरूमा विषमता, अविश्वास र कलहको बीउ रोप्दछ। यसले मित्रतालाई खलल पार्दछ, पारिवारिक तानाबाना भत्काउँछ र मानिसलाई अन्ततः एक्लो बनाउँछ। यसमा लुकेको कटुता र मनोविषालु दृष्टिकोणले सहानुभूतिको ठाउँमा घृणा भरिदिन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले मानसिक स्वास्थ्य मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्यमा समेत दीर्घकालीन असर पुर्याउँछ तनाव, उच्च रक्तचाप, अनिद्रा र अवसाद यसको सामान्य लक्षणहरू हुन्।शास्त्रीय दृष्टिमा पनि, ईर्ष्या ‘षड्दश्यु’ अर्थात् छ डाँकुमध्ये एक हो, जसले दया, करुणा, मैत्री, शान्ति जस्ता सद्गुणहरू अपहरण गरेर मानिसलाई विकृत मनोवृत्तिको कैदी बनाउँछ। बाल्यकालदेखि बृद्धावस्था सम्म यो मनोविकारको रूप लिँदै जान्छ, र मृत्यु नआउँदासम्म कहिल्यै बिसाउँदैन।
प्राचीन दर्शनमा वर्णित पाँच पीडामध्ये द्वेष अर्थात् ईष्या नै सबैभन्दा विकृत, तर गहिरो मनोवैज्ञानिक कारणबाट उत्पन्न हुने पीडा हो। ईष्या कुनै एकल रूपमा सीमित छैन; यो व्यक्ति, समाज, व्यवसाय, सम्बन्ध र आत्मसम्मानजस्ता विभिन्न क्षेत्रहरूमा बहुरूपधारी भई प्रकट हुन्छ। कसैको प्रशंसा सुन्दा हृदय कस्सिनु, सम्बन्धमा असुरक्षा महसुस हुनु वा अरूको पद, सौन्दर्य वा सफलता देखेर खिन्न हुनु—यी सबै ईष्याका सूक्ष्म तर सशक्त रूप हुन्।ईष्या आत्मस्वीकारको अभाव र आत्मसंतोषको क्षय हो। जब मानिसले आफूलाई अरूसँग तुलनाको आधारमा मूल्याङ्कन गर्न थाल्दछ, तब आत्मसन्देह जन्मिन्छ, जसले ईष्यालाई मलजल पुर्याउँछ। त्यो तुलना कहिल्यै निष्पक्ष हुँदैन, किनभने प्रत्येक व्यक्तिको चेतना, योग्यता, अवस्था र उद्देश्य फरक छन्। तथापि, तुलनाको यो सञ्जालमा अल्झिनु नै ईष्या उत्पत्तिको पहिलो चरण हो।
सम्बन्धमा ईष्याको उपस्थितिले प्रेमलाई नियन्त्रणमा, विश्वासलाई सन्देहमा र स्वतन्त्रतालाई अधिकारको आडमा कैद गर्न थाल्छ। यो त्यस्तो आगो हो, जसले प्रेमको मुहानलाई बिनाअनुमति सुकाउँछ। त्यो केवल मानवीय सम्बन्धमा होइन, पशुजन्य व्यवहारमा समेत स्पष्ट देखिन्छ—नयाँ सन्तानप्रति देखिने कुकुरको डाह, वा प्रियजनप्रति देखिने स्वामित्वको भावना, ईष्याको जैविक स्रोतको संकेत हो।
ईर्ष्या बुझाइको अभावमा हराएको ऊर्जा हो। जब यो ऊर्जा आत्मशोधनमा प्रवाहित हुन्छ, तब व्यक्ति अरूको सफलताबाट द्वेष होइन, प्रेरणा लिन्छ। त्यस क्षण ऊ स्वतः शान्त, संयमी र आत्मविश्वासी बन्न पुग्छ। यही चेतनाको रूपान्तरण नै मानसिक शान्ति, आत्मसन्तुलन र साँचो मानवताको प्रारम्भ हो। ईर्ष्याले सम्बन्धमा पनि जटिलता ल्याउँछ। जब मानिस प्रेम वा मित्रताको सम्बन्धमा हुन्छ र तेस्रो व्यक्ति प्रवेश गर्छ, तब ईर्ष्याले हाम्रो भावनात्मक दुनियाँलाई हल्लाइदिन्छ। यो केवल मानिसमा होइन, जनावरमा पनि देखिन्छ कुकुरले घरमा नयाँ सन्तान आउँदा देखाउने असहज व्यवहार यसको प्रमाण हो। यस्ता क्षणहरूमा ईर्ष्या केवल भावना होइन, आत्मरक्षाको स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो—तर त्यसलाई दमन होइन, समझदारीको रूपान्तरण आवश्यक हुन्छ। श्रीमद्भगवद्गीता भन्छ– “काम, क्रोध र लोभ नरकका मूलद्वार हुन्”—तर मात्सर्य पनि तिनैको समकक्ष हो। जबसम्म ईर्ष्या आत्मशुद्धिको अभ्यासमा समाहित हुँदैन, तबसम्म मानसिक शान्ति एक भ्रममात्र रहन्छ। त्यसैले, ईर्ष्या र मानसिक शान्ति एकै सिक्काका दुई पाटाहरू हुन्—एउटालाई बुझेर मात्र अर्कोको प्राप्ति सम्भव हुन्छ। रूपान्तरण नै अन्ततः मुक्ति हो।
अरूको सफलता एउटा दर्पण हो। त्यसले हाम्रो हीनता होइन, हाम्रो सम्भावना देखाउँछ। यदि हामी त्यसलाई सही दृष्टिले हेर्न सक्यौँ भने ईर्ष्या ज्ञानमा रूपान्तरित हुन्छ, तुलना आत्मबोधमा बदलिन्छ, र पीडा प्रेरणामा परिणत हुन्छ। जीवनको वास्तविक विजय अरूलाई हराउनुमा होइन; आफ्नै सीमित सोचलाई जित्नुमा छ। जब मानिसले अरूको सफलतालाई आत्मप्रेरणामा बदल्न सिक्छ, तब ऊ सफल बन्ने यात्रामा मात्र हुँदैन ऊ चेतनाको उच्चतम उज्यालोतर्फ अग्रसर भइरहेको हुन्छ।
अरूको सफलता हाम्रो शत्रु होइन, हाम्रो शिक्षक हो। त्यो शिक्षकले हामीलाई सम्भावना देखाउँछ, बाटो देखाउँछ र आत्मविश्वास दिन्छ। यदि हामीले यसलाई सही रूपमा बुझ्यौँ भने जीवन निराशाबाट आशातर्फ, डरबाट साहसतर्फ र निष्क्रियताबाट सक्रियतातर्फ परिवर्तन हुन्छ।त्यसैले अरूको सफलतालाई हेर्दा जल्ने होइन, सिक्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यही बानीले जीवनलाई उज्यालो बनाउँछ। यही बाटो नै आत्मप्रेरणाको वास्तविक उज्यालो बाटो हो।
(लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)
