तोमनाथ उप्रेती
चेतना मानिसले आफू, समाज, प्रकृति र विश्वसँग स्थापित गर्ने सम्बन्धको आधारभूत आयाम हो। मानिसलाई अन्य जीवबाट विशिष्ट बनाउने कुरा उसको जैविक संरचना मात्र होइन, आफ्नो अस्तित्वमाथि प्रश्न गर्ने, अनुभवको अर्थ खोज्ने, सही र गलतबीच विवेकपूर्ण भेद गर्ने तथा आफ्ना कर्मको परिणामप्रति उत्तरदायी बन्न सक्ने क्षमता पनि हो। यस अर्थमा चेतना मानव सभ्यताको पूर्वाधार हो। शरीरले जीवनलाई सम्भव बनाउँछ भने चेतनाले त्यस जीवनलाई अर्थ, दिशा र मूल्य प्रदान गर्छ। त्यसैले सभ्यताको वास्तविक इतिहास भौतिक उपलब्धिहरूको इतिहास मात्र नभई मानव चेतनाको विस्तार, परिष्कार र नैतिक रूपान्तरणको इतिहास पनि हो।
सभ्यता सामान्यतः भवन, सडक, प्रविधि, उत्पादन, बजार, राज्यसंस्था र वैज्ञानिक उपलब्धिहरूको समष्टिका रूपमा बुझिन्छ। तर यी संरचनाहरू आफैँमा सभ्यताको अन्तिम प्रमाण होइनन्। सभ्यताको गुणस्तर त्यसले मानिसको जीवनलाई कति न्यायपूर्ण, सुरक्षित, स्वतन्त्र, सम्मानजनक र मानवीय बनाएको छ भन्ने प्रश्नबाट निर्धारण हुन्छ। अत्याधुनिक प्रविधिसहितको समाज पनि नैतिक दृष्टिले असभ्य हुन सक्छ, यदि त्यहाँ शक्ति अन्यायपूर्ण रूपमा प्रयोग हुन्छ, कमजोरमाथि प्रभुत्व कायम गरिन्छ, प्रकृतिको अनियन्त्रित दोहन हुन्छ र मानिसलाई केवल उपभोग तथा उत्पादनको साधनका रूपमा हेरिन्छ। त्यसैले सभ्यताको भौतिक आयाम र नैतिक आयामबीचको सम्बन्धलाई अलग गर्न सकिँदैन। भौतिक प्रगतिको स्थायित्व त्यसलाई निर्देशित गर्ने चेतनाको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ।
मानव चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता आत्मपरकता हो। मानिसले आफ्नै विचार, इच्छा, पूर्वाग्रह, भय, लोभ र निर्णयलाई समेत परीक्षण गर्न सक्छ। यही आत्मपरीक्षणले चेतनालाई नैतिक क्षमतामा रूपान्तरण गर्छ। आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्न नसक्ने चेतना शक्ति प्राप्त गरेपछि अहंकारमा परिणत हुन सक्छ। ज्ञान भए पनि आत्मालोचना नहुने अवस्थामा ज्ञान विवेकमा रूपान्तरित हुँदैन। त्यसैले चेतनाको विकासलाई सूचना वा बौद्धिक क्षमताको वृद्धिसँग मात्र समान मान्नु पर्याप्त हुँदैन। चेतना त्यतिबेला परिष्कृत हुन्छ, जब ज्ञानसँग आत्मसंयम, स्वतन्त्र चिन्तनसँग उत्तरदायित्व र अधिकारसँग कर्तव्य जोडिन्छ।
मानव सभ्यताको सबैभन्दा गम्भीर संकट बाह्य अन्धकारभन्दा आन्तरिक अन्धकारसँग सम्बन्धित छ। अज्ञानले सत्यको पहिचान कमजोर बनाउँछ। लोभले आवश्यकतालाई अतृप्त उपभोगमा रूपान्तरण गर्छ। अहंकारले सहअस्तित्वलाई प्रतिस्पर्धा र प्रभुत्वमा बदल्छ। घृणाले भिन्नतालाई शत्रुतामा रूपान्तरण गर्छ। असंवेदनशीलताले अरूको पीडालाई तथ्यमा सीमित गरिदिन्छ। यी सबै प्रवृत्तिहरू व्यक्तिगत मनोविज्ञानमा मात्र सीमित रहँदैनन्स संस्थागत संरचना, राजनीतिक व्यवहार, आर्थिक सम्बन्ध र सामाजिक संस्कृतिमा समेत अभिव्यक्त हुन्छन्। यसकारण सामाजिक रूपान्तरणको प्रश्न केवल संस्थागत पुनर्संरचनाको प्रश्न होइनस यो मानिसको चेतना र संस्थाबीचको अन्तर्सम्बन्धको प्रश्न पनि हो।
यही कारणले कानुन, संविधान र संस्थाहरूको महत्त्व स्वीकार गर्दै पनि तिनको प्रभावकारितालाई नागरिक तथा संस्थागत नैतिकताबाट अलग गर्न सकिँदैन। समान कानुन भएको समाजमा पनि कार्यान्वयनको चरित्र फरक हुन सक्छ। एउटै संस्थागत संरचना फरक समाजमा फरक परिणाम दिन सक्छ। यसको एउटा कारण संस्थामा कार्यरत मानिसहरूको मूल्यबोध, उत्तरदायित्व र सार्वजनिक नैतिकता हो। संस्थागत सुधारले संरचना परिवर्तन गर्छ।चेतनात्मक सुधारले संरचनालाई सञ्चालन गर्ने व्यवहार परिवर्तन गर्न सक्छ। दीर्घकालीन सुशासनका लागि यी दुवै आयामबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।
आधुनिक सभ्यताको एउटा प्रमुख विरोधाभास ज्ञान र विवेकबीचको असन्तुलन हो। विज्ञानले प्रकृतिका नियमहरू बुझ्ने र तिनलाई मानव प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने अभूतपूर्व क्षमता प्रदान गरेको छ। प्रविधिले सञ्चार, उत्पादन, स्वास्थ्य, शिक्षा र प्रशासनमा व्यापक परिवर्तन ल्याएको छ। तर ज्ञानको विस्तार आफैँमा नैतिक प्रगतिको प्रमाण होइन। एउटै वैज्ञानिक ज्ञान मानव कल्याणका लागि औषधि निर्माणमा प्रयोग हुन सक्छ र विनाशकारी हतियार निर्माणमा पनि। कृत्रिम बुद्धिमत्ता सूचना प्रशोधन, अनुसन्धान र सार्वजनिक सेवामा उपयोगी हुन सक्छ त्यही प्रविधि गोपनीयता हनन, भेदभावपूर्ण निर्णय वा व्यापक निगरानीका लागि पनि प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले प्रश्न प्रविधि स्वयं असल वा खराब हो भन्ने होइनस प्रश्न यसको विकास, प्रयोग र नियमनलाई निर्देशित गर्ने मानवीय उद्देश्य र नैतिक संरचना कस्तो छ भन्ने हो।
यस सन्दर्भमा आजको सभ्यतासामु एउटा गम्भीर प्रश्न उपस्थित हुन्छ—प्रविधिको गति र मानव विवेकको विकासबीच आवश्यक सन्तुलन कसरी कायम गर्नेरु कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, स्वचालन, डिजिटल सञ्चार र डेटा अर्थतन्त्रले मानव क्षमताको सीमालाई विस्तार गरिरहेका छन्। तर क्षमता विस्तारसँगै उत्तरदायित्वको विस्तार पनि आवश्यक हुन्छ। प्रविधिले निर्णयको गति बढाउन सक्छ, तर निर्णयको नैतिकता निर्धारण गर्दैन। एल्गोरिदमले तथ्यको विश्लेषण गर्न सक्छ, तर न्यायको अन्तिम अर्थ आफैँ निर्धारण गर्न सक्दैन। त्यसैले भविष्यको समाज केवल प्राविधिक रूपमा स्मार्ट हुनु पर्याप्त छैनस उसलाई नैतिक रूपमा जिम्मेवार र मानवीय रूपमा संवेदनशील पनि हुन आवश्यक छ।
शिक्षा यस चेतनात्मक रूपान्तरणको प्रमुख माध्यम हो। शिक्षाको उद्देश्य केवल रोजगारीका लागि आवश्यक सीप प्रदान गर्नुमा सीमित रहनु हुँदैन। शिक्षा व्यक्तिलाई प्रश्न गर्न, प्रमाण खोज्न, असहमति स्वीकार गर्न, पूर्वाग्रह पहिचान गर्न, अरूको अधिकारको सम्मान गर्न र सार्वजनिक हितप्रति उत्तरदायी बन्न सक्षम बनाउने प्रक्रिया पनि हो। यदि शिक्षाले प्रतिस्पर्धालाई मात्र प्रोत्साहित गर्छ तर सहकार्य सिकाउँदैन भने, ज्ञान सामाजिक विभाजनको साधन बन्न सक्छ। यदि शिक्षाले आर्थिक सफलता मात्र सिकाउँछ तर नैतिक उत्तरदायित्व सिकाउँदैन भने, दक्षता बढ्न सक्छ तर चरित्रको विकास अधुरो रहन सक्छ। त्यसैले भविष्यको शिक्षा ज्ञान, सीप, चरित्र, नागरिकता र नैतिक विवेकको समन्वित विकासतर्फ उन्मुख हुनुपर्छ।
चेतनाको प्रश्न व्यक्तिगत नैतिकताबाट सार्वजनिक नैतिकतातर्फ विस्तार हुन्छ। एउटा व्यक्तिको सत्यनिष्ठा निजी सद्गुण हुन सक्छस तर हजारौँ सार्वजनिक पदाधिकारी, व्यवसायी, शिक्षक, नागरिक र संस्थाहरूको सामूहिक सत्यनिष्ठाले समाजको संस्थागत संस्कार निर्माण गर्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा नियमको पालनासँगै निष्पक्षता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सेवाभाव आवश्यक हुन्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिक चेतना, संस्थागत मर्यादा र सार्वजनिक नैतिकता परस्पर निर्भर हुन्छन्। यस दृष्टिले चेतनाको विकासलाई शासन सुधारसँग जोड्नु आवश्यक छ। सुशासन निर्णय गर्ने व्यक्तिको नैतिक दृष्टि र सार्वजनिक उत्तरदायित्वसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।
तर चेतनाको अवधारणालाई आलोचनात्मक परीक्षणबाट मुक्त राख्न सकिँदैन। इतिहासमा धार्मिक, राजनीतिक वा वैचारिक श्रेष्ठताको दाबी गर्दै हिंसा, बहिष्कार र अधिनायकवादलाई वैधता दिइएका उदाहरणहरू छन्। त्यसैले उच्च चेतनाको दाबी आफैँमा नैतिकताको प्रमाण हुन सक्दैन। चेतना भन्नाले कुनै निश्चित विचारधारा वा धार्मिक विश्वासलाई अन्तिम सत्यका रूपमा स्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ आफ्नो विश्वासलाई समेत प्रश्न गर्न सक्ने आत्मालोचनात्मक क्षमता, प्रमाणप्रति खुलापन, मानव गरिमाप्रतिको सम्मान र आफ्ना निर्णयको परिणामप्रति उत्तरदायित्व हो। वैज्ञानिक सोच र नैतिक संवेदनशीलता एकअर्काका विरोधी होइनन्स बरु आधुनिक सभ्यताको स्थायित्वका लागि तिनको संवाद आवश्यक छ।
मानव सभ्यताको भविष्यमा करुणाको स्थान पनि यसै सन्दर्भमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ। आर्थिक असमानता, युद्ध, विस्थापन, जलवायु परिवर्तन, खाद्य असुरक्षा र सामाजिक बहिष्करणका प्रश्नहरू केवल प्रशासनिक वा आर्थिक समस्याका रूपमा बुझ्न सकिँदैनन्। तिनको केन्द्रमा मानव पीडा र गरिमाको प्रश्न हुन्छ। करुणाले अरूको पीडालाई नैतिक सरोकारका रूपमा ग्रहण गर्न सिकाउँछ। तर करुणाले सार्वजनिक नीति, सामाजिक व्यवहार र संस्थागत निर्णयमा कमजोर समूहको अधिकार तथा आवश्यकतालाई समावेश गर्ने नैतिक आधार पनि प्रदान गर्छ।
जलवायु संकटले चेतना र सभ्यताबीचको सम्बन्धलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। प्रकृतिलाई अनन्त स्रोत र मानिसलाई त्यसको असीम उपभोक्ता ठान्ने विकास दृष्टिकोणले आर्थिक वृद्धि सम्भव बनाए पनि वातावरणीय सीमाहरूलाई उपेक्षा गर्न सक्दैन। भविष्यको सभ्यताले विकासलाई उत्पादन र उपभोगको मात्रात्मक विस्तारबाट पुनःपरिभाषित गर्नुपर्नेछ। अन्तरपुस्तीय न्याय, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, दिगोपन र उत्तरदायी उपभोग अब नैतिक प्रश्न मात्र नभई सभ्यताको अस्तित्वसँग जोडिएका प्रश्न हुन्। वर्तमान पुस्ताले भविष्यका पुस्ताको अधिकारलाई स्वीकार नगरेसम्म विकासको अवधारणा पूर्ण हुन सक्दैन।
यसैगरी डिजिटल युगले चेतनाको अर्को नयाँ आयाम सिर्जना गरेको छ। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म र सूचना प्रविधिले मानिसलाई अभूतपूर्व रूपमा जोडेको भए पनि गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, डिजिटल ध्रुवीकरण र सूचना–नियन्त्रणका चुनौतीहरू पनि बढेका छन्। सूचनाको पहुँच बढ्नु र सत्यको पहुँच बढ्नु एउटै कुरा होइन। डिजिटल नागरिकता त्यसैले प्रविधि प्रयोग गर्ने सीपभन्दा व्यापक अवधारणा हो। यसमा स्रोतको विश्वसनीयता परीक्षण गर्ने क्षमता, गोपनीयताको सम्मान, असहमतिको मर्यादा, डिजिटल उत्तरदायित्व र तथ्य तथा भ्रमबीचको भेद गर्ने विवेक आवश्यक हुन्छ।
मानव सभ्यताको भविष्य अन्ततः व्यक्तिको आन्तरिक रूपान्तरण र संस्थागत संरचनाबीचको सम्बन्धमा निर्भर हुनेछ। केवल व्यक्तिलाई नैतिक बन्न आग्रह गरेर अन्यायपूर्ण संरचनालाई यथावत् राख्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसैगरी संरचना परिवर्तन गरेर मानिसको व्यवहार, मूल्यबोध र जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। स्थायी परिवर्तनका लागि संरचनात्मक सुधार र चेतनात्मक रूपान्तरण एकअर्काका पूरक हुनुपर्छ। कानुनले सीमाना निर्धारण गर्न सक्छ, संस्थाले प्रक्रिया निर्माण गर्न सक्छ, प्रविधिले क्षमता विस्तार गर्न सक्छस तर यी सबैलाई मानवीय उद्देश्यतर्फ निर्देशित गर्ने काम विवेकले गर्छ।
भगवद्गीताको स्थितप्रज्ञताको अवधारणालाई यस सन्दर्भमा आत्मसंयम, समत्व र कर्तव्यबोधको नैतिक दृष्टिकोणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। बाह्य परिस्थिति निरन्तर परिवर्तनशील भए पनि निर्णयकर्ताले आफ्नो मूल्यबोध र कर्तव्यप्रति स्थिर रहन सक्नु नै नैतिक परिपक्वताको एउटा रूप हो। यसको अर्थ निष्क्रियता वा भावनाहीनता होइनस बरु भावनात्मक आवेगलाई विवेकपूर्ण निर्णयमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो। सार्वजनिक जीवनमा यस्तो आत्मसंयम विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनभने व्यक्तिगत इच्छा र सार्वजनिक दायित्वबीचको दूरी कायम राख्नु नै नैतिक प्रशासनको आधार हो।
सभ्यताको प्रश्न मानिसले के निर्माण गर्योरु भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित रहन सक्दैन। यससँगै ‘मानिस स्वयं कस्तो बन्योरु’ भन्ने प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ। हामीले आकाश छुने भवन बनाउन सक्छौँ, तर यदि हाम्रो सामाजिक चेतना विभाजन, घृणा र असमानतामा अडिएको छ भने त्यो प्रगति अधुरो रहन्छ। हामीले अत्याधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास गर्न सक्छौँ, तर यदि मानवीय विवेक कमजोर भयो भने प्रविधिको क्षमता नै जोखिमको कारण बन्न सक्छ। हामीले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सक्छौँ, तर यदि प्रकृति र भविष्यका पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्व हरायो भने त्यो समृद्धि दिगो रहन सक्दैन।
यस अर्थमा सभ्यताको भविष्य कुनै एक प्रविधि, संस्था वा राजनीतिक व्यवस्थाले मात्र निर्धारण गर्ने विषय होइन। यो मानव चेतनाको गुणस्तर, सामाजिक संस्थाको चरित्र, ज्ञानको प्रयोग, नैतिक शिक्षाको प्रभाव, प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको समष्टिगत परिणाम हो। चेतना परिवर्तनले सबै समस्या स्वतः समाधान गर्छ भन्ने निष्कर्ष पनि उचित हुँदैनस तर चेतनात्मक परिष्कारबिना दीर्घकालीन संस्थागत र सामाजिक रूपान्तरण कठिन हुन्छ।
सभ्यताको वास्तविक प्रगति बाह्य शक्तिको विस्तारसँगै आन्तरिक जिम्मेवारीको विस्तारमा निहित छ।सभ्यताको भविष्य अन्ततः हाम्रो सामूहिक चेतनामा लेखिनेछ। यदि ज्ञानसँग विवेक, शक्तिसँग उत्तरदायित्व, स्वतन्त्रतासँग मर्यादा, विकाससँग दिगोपन र अधिकारसँग कर्तव्य जोडिन सके भने मानव सभ्यताको यात्रा अझ मानवीय दिशातर्फ अघि बढ्न सक्छ। त्यसैले भविष्यको सबैभन्दा गहिरो प्रश्न हामीसँग कति साधन छन् भन्ने होइनस ती साधन प्रयोग गर्ने हाम्रो चेतना कति परिपक्व छ भन्ने हो। मानव सभ्यताको दीर्घकालीन उपलब्धि बाह्य संसारमाथिको प्रभुत्वमा मात्र होइन, आफ्नै लोभ, अहंकार, हिंसा र असंवेदनशीलतामाथि प्राप्त हुने नैतिक विजयमा निहित छ। यही आत्मविजयबाट मानवताको नयाँ सभ्यताको सम्भावना जन्मिन्छ।
