तोमनाथ उप्रेती
शरम अल–शेखको त्यो बिहान अस्वाभाविक रूपमा शान्त थियो। समुद्रको सतहमा सूर्यको उज्यालो फैलिएको थियो। होटलका झ्यालहरूमा सुनौलो प्रतिबिम्ब थियो। बाहिर पर्यटकहरू हिँडिरहेका थिए। तर त्यो सौन्दर्यभित्र एउटा अदृश्य भय थियो। टाढा गाजाको आकाश थियो। त्यहाँ केही समयदेखि धुवाँ उठिरहेको थियो। समाचारका पर्दाहरू युद्धका दृश्यले भरिएका थिए। विस्फोट। ध्वंस। रोदन। बन्धक। वार्ता। मध्यस्थता। अनि शान्तिको असफल प्रयास। म झ्यालछेउ उभिएर सोचिरहेको थिएँ—मानिसले सभ्यता बनायो, तर अझै पनि अर्को मानिसलाई नष्ट गर्ने शक्ति किन खोजिरहन्छ?
त्यही बिहान मैले विपिनलाई भेटेँ। ऊ नेपाली युवक थियो। केही समयदेखि युद्धको अस्थिरताबीच फसेको थियो। उसको आँखामा निद्राभन्दा धेरै प्रश्न थिए। मैले सोधेँ, “डर लाग्छ?” उसले केही क्षण मलाई हेर्यो। अनि बिस्तारै भन्यो, “डर नलाग्ने मानिस को हुन्छ र?” उसको आवाजमा कम्पन थियो। तर त्यो कम्पनभित्र अद्भुत धैर्य पनि थियो। उसले बाहिर आकाशतिर हेर्दै भन्यो, “म घर फर्किन चाहन्छु।” यति मात्र। कुनै ठूलो राजनीतिक भाषण थिएन। कुनै नारा थिएन। एउटा मानिसको सामान्य इच्छा थियो—आफ्नो घर फर्किने। त्यही क्षण मैले बुझेँ, युद्धको सबैभन्दा ठूलो सत्य भूगोलमा होइन, मानिसको यही सानो इच्छामा लुकेको हुन्छ।
केही दिनअघि सम्म विपिनको जीवन सामान्य थियो। काम थियो। साथीहरू थिए। परिवारसँग सम्पर्क थियो। भविष्यका योजना थिए। तर युद्धले अचानक समयको अर्थ बदलिदियो। एउटा विस्फोटले वर्षौँमा निर्माण भएको सामान्य जीवनलाई केही सेकेन्डमा च्यात्न सक्छ। एउटा सायरनले मानिसको शरीरलाई होइन, उसको चेतनालाई पनि हल्लाउँछ। मोबाइलमा आउने प्रत्येक आवाज डरको सम्भावना बन्छ। ढोकामा हुने प्रत्येक दस्तक प्रश्न बन्छ। रात निद्राको समय हुँदैन। प्रतीक्षाको समय हुन्छ। विपिनले भनेको थियो, “यहाँ बिहान उज्यालो हुन्छ। तर मनमा रात भइरहन्छ।” त्यो वाक्य मेरो स्मृतिमा गहिरो गरी बस्यो।
गाजा र इजरायलबीचको द्वन्द्वको समाचार विश्वभर फैलिएको थियो। प्रत्येक पक्षले आफ्ना पीडा सुनाइरहेको थियो। प्रत्येक पक्षले आफ्नो सुरक्षा, आफ्नो अधिकार र आफ्नो अस्तित्वको प्रश्न उठाइरहेको थियो। तर युद्धको बीचमा एउटा आवाज हराउने खतरा हुन्छ—साधारण नागरिकको आवाज। त्यो आवाज न कुनै सेनाको हुन्छ। न कुनै राजनीतिक संगठनको। त्यो आवाज आमाको हुन्छ। बच्चाको हुन्छ। बिरामीको हुन्छ। वृद्धको हुन्छ। घर गुमाएको परिवारको हुन्छ। बन्धक बनेको मानिसको हुन्छ। विस्थापित नागरिकको हुन्छ। मैले सोचेँ—राजनीतिक विवादको समाधान खोज्दा सबैभन्दा पहिले यही आवाज सुन्नुपर्ने होइन र?
त्यही साँझ एउटा समाचार आयो। वार्ताको सम्भावना बढेको थियो। मध्यस्थकर्ताहरू सक्रिय थिए। बन्धकहरूको रिहाइ, मानवीय सहायता र युद्धविरामबारे छलफल भइरहेको थियो। केही घण्टाका लागि मानिसहरूको अनुहारमा आशा देखियो। तर युद्धमा आशा पनि नाजुक हुन्छ। एउटा सानो अविश्वासले त्यसलाई फेरि तोड्न सक्छ। एउटा वक्तव्यले वातावरण बिगार्न सक्छ। एउटा आक्रमणले वार्ताको टेबल हल्लाउन सक्छ। मैले समाचार बन्द गरेँ। विपिनले मलाई सोध्यो, “के साँच्चै शान्ति आउँछ?” मसँग निश्चित उत्तर थिएन। मैले भनेँ, “शान्ति कठिन हुन्छ। तर असम्भव होइन।” उसले टाउको हल्लायो। त्यो रात हामी दुवै केही बेर मौन बस्यौँ।
मलाई त्यस क्षण एउटा गहिरो अनुभूति भयो। युद्ध केवल शरीरहरूको संघर्ष होइन। यो चेतनाको पनि परीक्षा हो। मानिसको हातमा हतियार हुन सक्छ। तर निर्णय गर्ने शक्ति उसको चेतनामा हुन्छ। घृणा चेतनालाई अन्धो बनाउँछ। भय त्यसलाई संकुचित बनाउँछ। प्रतिशोध त्यसलाई कठोर बनाउँछ। तर करुणाले चेतनालाई फराकिलो बनाउँछ। विवेकले दिशा दिन्छ। त्यसैले युद्धको वास्तविक अन्त्य युद्धभूमिमा मात्र हुँदैन। त्यो मानिसको मनभित्र सुरु हुन्छ। जब अर्को पक्षको पीडा पनि पीडा हो भन्ने स्वीकार हुन्छ, शान्तिको पहिलो ढोका त्यहीँ खुल्छ।
अर्को दिन शहरमा सुरक्षा बढाइएको थियो। सडकमा सैनिकहरू थिए। गाडीहरू जाँच भइरहेका थिए। मानिसहरू चुपचाप हिँडिरहेका थिए। एउटा पसल बन्द थियो। अर्को पसल आधा खुलेको थियो। जीवन र युद्धबीचको संघर्ष सडकमा देखिन्थ्यो। एक वृद्ध मानिस सडकछेउमा बसेर आकाश हेरिरहेका थिए। मैले सोधेँ, “के हेर्नुभएको?” उनले भने, “आकाश।” “किन?” उनले उत्तर दिए, “किनकि आकाश सबैको हो।” त्यो उत्तर सुनेपछि म केही बोल्न सकिनँ। सीमाना मानिसले बनाउँछ। झण्डा मानिसले बनाउँछ। राजनीतिक पहिचान मानिसले बनाउँछ। तर आकाशले कसैलाई अलग गर्दैन। समुद्रले कसैको पासपोर्ट सोध्दैन। हावाले धर्म सोध्दैन।
बन्धकहरूको समाचारले मलाई अझ बेचैन बनायो। एउटा मानिसलाई उसको इच्छाविपरीत बन्दी बनाउनु केवल राजनीतिक घटना होइन। त्यो उसको अस्तित्वमाथिको आक्रमण हो। उसको परिवारको जीवन रोकिदिन्छ। आमाको प्रतीक्षा सुरु हुन्छ। छोराछोरीको प्रश्न सुरु हुन्छ। प्रत्येक फोनको घण्टी आशा र भय दुवै बन्छ। मैले कल्पना गरेँ—एउटा अँध्यारो कोठामा बसेको बन्धक। बाहिरको संसार उसको लागि अदृश्य। ऊ घडी हेर्छ। समय बित्छ। उसले सोच्दछ—“के मेरो परिवारले मलाई सम्झिरहेको होला?” यही प्रश्नमा मानवताको सम्पूर्ण पीडा अटेको छ। त्यसैले बन्धकको मुक्ति केवल एउटा व्यक्तिको मुक्ति होइन। त्यो उसको परिवारको पनि मुक्ति हो। एउटा परिवारको प्रतीक्षाको अन्त्य हो।
वार्ताको अर्को चरण सुरु भयो। मध्यस्थकर्ताहरू विभिन्न पक्षलाई एउटै टेबलमा ल्याउने प्रयास गरिरहेका थिए। कागजमा शब्दहरू लेखिँदै थिए। युद्धविराम। सहायता। बन्धक आदानप्रदान। सुरक्षा। भविष्यको राजनीतिक व्यवस्था। ती शब्दहरू सामान्य देखिन्थे। तर प्रत्येक शब्दको पछाडि हजारौँ जीवन थिए। एउटा हस्ताक्षरले हजारौँ मानिसलाई राहत दिन सक्छ। एउटा अस्वीकारले फेरि मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले कूटनीति केवल बैठक होइन। त्यो जीवन र मृत्युबीच पुल निर्माण गर्ने प्रयास हो। मैले सोचें—शक्ति आवश्यक होला। सुरक्षा आवश्यक होला। तर अन्ततः इतिहासलाई बचाउने काम संवादले नै गर्छ।
त्यो रात विपिनले आफ्नो परिवारसँग कुरा गर्यो। फोनको अर्को छेउबाट आमाको आवाज आएको थियो। विपिन केही समय बोल्न सकेन। उसले केवल भन्यो, “म ठीक छु।” मलाई थाहा थियो, त्यो वाक्यभित्र कति धेरै कुरा लुकेको छ। ऊ पूर्ण रूपमा ठीक थिएन। तर आमालाई थप डराउन पनि चाहँदैनथ्यो। फोन राखेपछि ऊ झ्यालछेउ गयो। आँखामा आँसु थियो। मैले केही सोधिनँ। कहिलेकाहीँ मौनता नै सबैभन्दा ठूलो सहानुभूति हुन्छ। युद्धले मानिसलाई रुवाउँछ। तर युद्धले मानिसभित्रको प्रेम पनि देखाउँछ। मृत्युको सम्भावनाबीच घर सम्झिनु, परिवार सम्झिनु र बाँच्न चाहनु—सायद यही मानवीय चेतनाको सबैभन्दा आधारभूत शक्ति हो।
केही दिनपछि युद्धविरामको सम्भावना फेरि बलियो भयो। समाचारमा आशाका शब्दहरू आउन थाले। सडकमा मानिसहरूको अनुहार केही हल्का देखिन थाल्यो। तर कसैले पनि पूर्ण विश्वास गर्न सकेन। युद्धले मानिसको विश्वासमाथि पनि घाउ बनाउँछ। विपिनले भने, “म अब ठूलो कुरा चाहन्नँ।” मैले सोधेँ, “के चाहन्छौ?” उसले भन्यो, “घर।” मैले उसको काँधमा हात राखेँ। त्यो क्षणमा मलाई लाग्यो—हामीले शान्तिको अर्थ धेरै जटिल बनाएका छौँ। कहिलेकाहीँ शान्तिको अर्थ केवल यति हुन्छ—गोली नचल्नु। बम नखस्नु। बच्चा सुरक्षित हुनु। अस्पताल खुल्नु। परिवार भेटिनु। अनि मानिसले आफ्नो जीवन फेरि सामान्य रूपमा सुरु गर्न पाउनु।
बिहान समुद्रतिर गएँ। शरम अल–शेखको समुद्र नीलो थियो। छालहरू किनारमा आइरहेका थिए। मैले लामो समय समुद्र हेरेँ। त्यही संसारमा कतै मानिसहरू युद्धमा थिए। यहाँ मानिसहरू समुद्र हेर्दै थिए। एउटै पृथ्वी। एउटै सूर्य। एउटै मानव जाति। तर फरक भाग्य। मैले आफैँलाई सोधेँ—“हामीले अझै के सिक्न बाँकी छ?” उत्तर आयो—“अर्को मानिसको जीवनको मूल्य।” विज्ञानले हामीलाई शक्तिशाली बनायो। प्रविधिले हामीलाई तीव्र बनायो। तर चेतनाले मात्र हामीलाई मानवीय बनाउँछ। भौतिक शक्ति बिना सुरक्षा कठिन हुन सक्छ। तर चेतना बिना शक्ति विनाशकारी बन्न सक्छ।
विपिन अन्ततः घर फर्किने तयारीमा थियो। उसको अनुहारमा थकान थियो। तर आँखामा नयाँ उज्यालो थियो। उसले मलाई भन्यो, “युद्धले मलाई एउटा कुरा सिकायो।” मैले सोधेँ, “के?” उसले भन्यो, “जीवन सामान्य हुनु पनि ठूलो वरदान रहेछ।” म मुस्कुराएँ। उसको कुरा सुन्दा मेरो मन भरियो। हामीले हात मिलायौँ। कुनै ठूलो विदाइ थिएन। कुनै भाषण थिएन। केवल एउटा सरल शुभकामना—“सुरक्षित जाऊ।” उसले पछाडि फर्केर हेर्यो। अनि भीडमा हरायो।
म समुद्रकिनारमा एक्लै उभिएँ। आकाशमा सूर्य उदाउँदै थियो। मलाई लाग्यो, रात कति लामो भए पनि बिहान आउँछ। तर बिहान आफैँ आउँदैन। मानिसले त्यसका लागि बाटो बनाउनुपर्छ। संवाद गर्नुपर्छ। घृणालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। न्याय खोज्नुपर्छ। पीडितको आवाज सुन्नुपर्छ। बन्धकलाई मुक्त गर्नुपर्छ। नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। र अन्ततः युद्धभन्दा ठूलो कुनै नैतिक विकल्प निर्माण गर्नुपर्छ। मैले मनमनै भनेँ—“यो युद्ध केवल भूगोलको होइन। यो मानव चेतनाको परीक्षा हो।” अनि अर्को आवाज आयो—“चेतना जाग्यो भने इतिहास बदलिन्छ।”
त्यो दिन मेरो डायरीको अन्तिम पृष्ठमा मैले लेखेँ—“युद्धको छायामा चेतनाको क्रान्ति जन्मिन्छ।” क्रान्ति भन्नाले सधैँ बन्दुक उठाउनु होइन। कहिलेकाहीँ बन्दुक तल राख्नु पनि क्रान्ति हो। प्रतिशोध रोक्नु पनि साहस हो। अर्कोको पीडा स्वीकार्नु पनि वीरता हो। संवाद सुरु गर्नु पनि संघर्ष हो। शान्तिका लागि आफ्नो अहंकार त्याग्नु पनि विजय हो। युद्धले शरीरलाई घायल बनाउन सक्छ। तर चेतनाले त्यस घाउबाट नयाँ भविष्य जन्माउन सक्छ। शरम अल–शेखको आकाशमा सूर्य फेरि चम्किरहेको थियो। टाढा गाजाको दिशामा अझै धुवाँको हल्का रेखा देखिन्थ्यो। मैले त्यो धुवाँतिर हेरेँ र मनमनै भनेँ—“एक दिन यो आकाशमा धुवाँ होइन, बच्चाहरूको हाँसो उडोस्। बन्दुकको आवाज होइन, जीवनको संगीत सुनियोस्। अनि इतिहासले लेखोस्—मानिसले अन्ततः आफ्नो सबैभन्दा ठूलो शत्रु, आफ्नै हिंस्रक चेतनालाई पराजित गर्योो।”
