डा. केदार कार्की
आजदेखि दशैं सुरु हुँदैछ । दशैं भनेपछि मासु नआउने कुरै भएन । दशैंमा अरु चाडपर्वको तुलनामा धेरै मासुको प्रयोग हुन्छ । खसी, कुखुरा, राँगा, बंगुर, हाँस लगायतको मासु दशैंमा धेरै मात्रामा खपत हुन्छ । तर, मासु खाँदा विचार पु¥याइएन भने बिरामी पनि पर्न सकिन्छ । त्यसैले मासु खाँदा धेरै विचार गर्नुपर्छ ।
मासु हाम्रो भोजनको महत्वपूर्ण स्रोत हो । यसमा प्रोटिन, भिटामिन, खनिज तथा शरीरको वृद्धि र विकासका लागि आवश्यक विभिन्न पोषक तत्व पाइन्छन् । ंउचित मात्रा र सुरक्षित तरिकाले सेवन गरिएको मासु स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन सक्छ । तर, काँचो, दूषित वा राम्ररी नपाकेको मासु सेवन गर्दा खाद्य विषाक्तता, ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ ।
विशेषगरी साल्मोनेला, ई. कोलाई, क्याम्पिलोब्याक्टर, क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स, स्टेफिलोकोकस र लिस्टेरिया जस्ता जीवाणुबाट संक्रमण हुन सक्छ । गर्भवती महिला, साना बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिमा यस्तो संक्रमण अझ गम्भीर हुन सक्छ ।
त्यसैले मासु खानै नहुनेभन्दा पनि मासु कसरी खरिद गर्ने, कसरी भण्डारण गर्ने र कसरी पकाउने भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ । चाडपर्वका बेला भने विशेष ध्यान दिन जरुरी छ ।
साल्मोनेलाबाट कसरी बच्ने ?
साल्मोनेला ब्याक्टेरियाले साल्मोनेलोसिस नामक संक्रमण गराउँछ । यसले विशेषगरी पखाला, पेट दुख्ने, ज्वरो, वाकवाकी तथा बान्ता गराउन सक्छ । काँचो वा कम पकाएको मासु, कुखुरा तथा अण्डाबाट यसको जोखिम बढी हुन्छ ।
मासु र कुखुरालाई राम्ररी पकाउने, काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुने तथा काँचो र पकाएको खाद्य पदार्थका लागि छुट्टाछुट्टै चक्कु र काट्ने पाटी प्रयोग गर्नुपर्छ ।
क्याम्पिलोब्याक्टरको जोखिम
क्याम्पिलोब्याक्टर पनि खाद्यजन्य पखालाको प्रमुख कारण हो । काँचो वा आधा पकाएको कुखुरा तथा मासुबाट यसको संक्रमण हुन सक्छ । काँचो मासुको रस अन्य खानेकुरामा पर्दा पनि संक्रमण फैलिन सक्छ । त्यसैले काँचो मासु र पकाएको खानेकुरा अलग राख्ने तथा मासुलाई भित्री भागसम्म राम्ररी पकाएर मात्र खानुपर्छ ।
ई. कोलाईबाट सावधान
ई. कोलाईका धेरै प्रजाति हानिकारक हुँदैनन् । तर, केही प्रजातिले गम्भीर खाद्य विषाक्तता गराउन सक्छन् । विशेषगरी काँचो वा कम पकाएको भुइँको मासु यसको जोखिममा पर्न सक्छ । मासु राम्ररी पकाउने, भान्साका सतह सफा राख्ने र काँचो तथा पकाएको खाद्य पदार्थबीच क्रस–दूषितता हुन नदिने उपाय अपनाउनुपर्छ ।
क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स
ठूलो परिमाणमा पकाइएको खाना उचित तापक्रममा नराख्दा क्लोस्ट्रिडियम परफ्रिन्जेन्स तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ । यसले पेट दुख्ने र पखाला गराउन सक्छ । त्यसैले पकाएको मासु लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन । बाँकी खाना सुरक्षित तापक्रममा चिस्याएर राख्ने र पुनः सेवन गर्दा राम्ररी तताउने गर्नुपर्छ ।
लिस्टेरियाको जोखिम
लिस्टेरिया ब्याक्टेरियाले दूषित खानाबाट हुने संक्रमण गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा, साना बालबालिका र कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिका लागि गम्भीर हुन सक्छ । काँचो तथा कम पकाएको मासु, कुखुरा, समुद्री खाना र केही खान तयार अवस्थामा रहेका खाद्य पदार्थबाट यसको जोखिम हुन सक्छ । मासु राम्रोसँग पकाउने, फ्रिज सफा राख्ने र काँचो तथा पकाएको खानेकुरा अलग राख्नु यसको रोकथामका महत्वपूर्ण उपाय हुन् ।
मासु किन्दा ध्यान दिनुहोस्
मासु खरिद गर्दा पसलको सरसफाइलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ । झिँगा भन्किरहेको, धुलो तथा फोहोर भएको वा उचित रूपमा चिस्यानमा नराखिएको पसलबाट मासु किन्नु हुँदैन । मासुको रङ, गन्ध र अवस्था पनि हेर्नुपर्छ । अस्वाभाविक रङ देखिएको वा गन्हाएको मासु प्रयोग गर्नु हुँदैन । बिरामी भएर मरेका वा संक्रमित पशुपक्षीको मासु कुनै पनि अवस्थामा खानु हुँदैन ।
मासु किनेर ल्याएपछि सकेसम्म छिटो फ्रिज वा फ्रिजरमा राख्नुपर्छ । हावा नछिर्ने भाँडामा छोपेर राख्दा अझ सुरक्षित हुन्छ ।
काँचो र पकाएको मासु अलग राखौं
खाद्य विषाक्तताको प्रमुख कारणमध्ये एक क्रस–दूषितता हो । काँचो मासु काटेको चक्कु वा अचानोमा सिधैं फलफूल, सलाद वा काँचै खाने अन्य सामग्री काट्नु हुँदैन । काँचो मासुको रस पकाएको खाना वा अन्य खाद्य पदार्थमा नपर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ । फ्रिजमा राख्दा पनि काँचो मासुलाई छुट्टै ¥याक वा तल्लो भागमा राख्नु उपयुक्त हुन्छ ।
मासु राम्ररी पकाएर मात्र खाऔं
मासु खाँदा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त्यसलाई भित्री भागसम्म राम्रोसँग पकाउनु हो । आधा पकाएको वा काँचो मासुमा हानिकारक जीवाणु तथा परजीवी जीवित रहन सक्छन् ।
पकाएको मासुलाई लामो समयसम्म राखेर पटक–पटक तताउँदै खाने बानी पनि त्याग्नुपर्छ । बाँकी रहेको खाना उचित तरिकाले चिसोमा राख्ने र पुनः सेवन गर्दा राम्ररी तताउने गर्नुपर्छ ।
त्यस्तै, अत्यधिक चिल्लो, पिरो र मसलादार मासु धेरै परिमाणमा सेवन गर्दा अपच, ग्यास्ट्रिक तथा पेटसम्बन्धी समस्या हुन सक्छ । त्यसैले मासुको गुणस्तर, मात्रा र पकाउने तरिका तीनै कुरामा ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
मासु खाएपछि समस्या देखिए के गर्ने ?
मासु सेवन गरेपछि पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने, ज्वरो आउने वा शरीरमा पानीको कमी हुने जस्ता लक्षण देखिएमा सावधानी अपनाउनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा प्रशस्त झोल पदार्थ तथा ओआरएस सेवन गर्न सकिन्छ । लक्षण गम्भीर भएमा, लगातार रहिरहेमा वा बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिमा देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ ।
मासु आफैंमा ‘बिरामी बनाउने खाना’ होइन । असुरक्षित मासु, गलत भण्डारण, अपर्याप्त पकाइ र खराब सरसफाइले जोखिम बढाउने हो । त्यसैले सफा ठाउँबाट मासु किन्ने, उचित तापक्रममा भण्डारण गर्ने, काँचो र पकाएको मासु अलग राख्ने, हात तथा भाँडाकुँडा सफा गर्ने र मासुलाई राम्ररी पकाएर मात्र सेवन गर्ने बानीले मासुबाट हुने अधिकांश खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिम घटाउन सकिन्छ ।
