तोमनाथ उप्रेती
यमपञ्चक नेपाली समाजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो जरा गाडेको पर्व हो । यसको महत्व पाँच दिनसम्म गरिने पूजाआजा, धार्मिक अनुष्ठान र पारिवारिक उत्सवमा मात्र सीमित छैन; यसले इतिहास, साहित्य, दर्शन, कला, संस्कृति, धार्मिक सहिष्णुता र सभ्यताबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गर्दछ ।
सामान्यतः तिहारलाई हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख पर्वका रूपमा बुझिए पनि यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक प्रभाव दक्षिण एसियाका विभिन्न धार्मिक समुदाय र सभ्यतासम्म विस्तारित छ । हिन्दू, जैन र सिख परम्परामा यससँग जोडिएका फरक–फरक ऐतिहासिक स्मृति, आध्यात्मिक मान्यता र सांस्कृतिक उत्सवहरू पाइन्छन् । यस दृष्टिले यमपञ्चक केवल धार्मिक आस्थाको निरन्तरता नभई विविधताको सम्मान, ऐतिहासिक सहअस्तित्व र साझा सांस्कृतिक चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति पनि हो ।
यमपञ्चकको अध्ययन गर्दा यसको बहुआयामिक चरित्रलाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ । यस पर्वसँग सम्बन्धित केही घटनाहरू पौराणिक आख्यानमा आधारित छन् भने केही ऐतिहासिक अभिलेख, व्यक्तित्वहरूको जीवनवृत्त र सांस्कृतिक परम्परासँग सम्बन्धित छन् । यी सबैलाई एउटै प्रमाणको तहमा राख्नुको सट्टा धार्मिक विश्वास, ऐतिहासिक तथ्य र लोकपरम्पराका रूपमा छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्नु शैक्षिक दृष्टिले उपयुक्त हुन्छ । यसरी हेर्दा यमपञ्चकले दक्षिण एसियाली समाजको सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक आदानप्रदान र धार्मिक बहुलताको विशिष्ट परिचय दिन्छ ।
नेपाली साहित्यको इतिहाससँग जोडिएको यमपञ्चकको एउटा अत्यन्त गौरवपूर्ण प्रसङ्ग महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्मसँग सम्बन्धित छ । वि. सं. १९६६ साल कार्तिक २७ गते लक्ष्मीपूजाको दिन काठमाडौंको धोबीधारामा जन्मिएका देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई विश्वस्तरको सिर्जनात्मक उचाइ प्रदान गरे । लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिएका कारण उनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको भन्ने प्रचलित मान्यता छ । नेपाली साहित्यमा कविता, निबन्ध, नाटक, महाकाव्य र आख्यानका क्षेत्रमा उनले पु¥याएको योगदान अतुलनीय छ ।
‘मुनामदन’, ‘शाकुन्तल’ र ‘सुलोचना’ जस्ता कृतिले उनको साहित्यिक प्रतिभाको विराटता प्रमाणित गरेका छन् । विशेषतः ‘मुनामदन’ले नेपाली समाजको मानवीय संवेदना, प्रेम, त्याग, करुणा र सामाजिक यथार्थलाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ । देवकोटाको जन्मदिन र लक्ष्मीपूजाको संयोगले तिहारलाई नेपाली साहित्यिक चेतनासँग जोड्ने विशिष्ट सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गरेको छ । यसले पर्वको महत्वलाई धार्मिक अनुष्ठानभन्दा माथि उठाएर राष्ट्रिय साहित्यिक गौरवसँग समेत गाँसिदिएको छ ।
यमपञ्चकसँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण पौराणिक प्रसङ्ग भगवान् विष्णु र हिरण्यकशिपुको कथासँग जोडिन्छ । हिन्दू पौराणिक परम्परामा हिरण्यकशिपुलाई अहङ्कार, अत्याचार र निरङ्कुश शक्तिको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिएको छ । उनका पुत्र प्रह्लाद भगवान् विष्णुका अनन्य भक्त थिए । आफ्नो सत्ता र अहङ्कारको विरोध भएको ठानेर हिरण्यकशिपुले प्रह्लादमाथि अनेक यातना दिएको कथा पुराणहरूमा वर्णित छ ।
अन्ततः भगवान् विष्णुले नरसिंह अवतार धारण गरी हिरण्यकशिपुको वध गरेको धार्मिक आख्यान प्रचलित छ । यद्यपि, यो घटनालाई लक्ष्मीपूजाकै दिन भएको ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन, यसको दार्शनिक सन्देश भने अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यस कथाले अन्यायमाथि न्याय, अहङ्कारमाथि विनम्रता, अत्याचारमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयलाई स्थापित गर्दछ ।
तिहारमा प्रज्वलित गरिने दीपलाई पनि यही व्यापक नैतिक दर्शनसँग जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ । बाह्य अन्धकार हटाउने प्रकाशले आन्तरिक अज्ञान, अहङ्कार र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई विस्थापित गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ ।
समुद्रमन्थनसँग सम्बन्धित लक्ष्मी र धन्वन्तरीको प्राकट्यको कथा पनि यमपञ्चकको धार्मिक महत्वसँग जोडिएको छ । हिन्दू पुराणअनुसार देवता र असुरहरूले अमृत प्राप्तिका लागि क्षीरसागरको मन्थन गरेका थिए । त्यस क्रममा विभिन्न दिव्य वस्तु तथा शक्तिहरूसँगै माता लक्ष्मी र भगवान् धन्वन्तरी प्रकट भएको आख्यान पाइन्छ ।
धन्वन्तरीलाई आयुर्वेद तथा आरोग्यका देवताका रूपमा सम्मान गरिन्छ भने लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी मानिन्छ । यही विश्वासका आधारमा धनतेरसलाई स्वास्थ्य, आरोग्यता र आर्थिक समृद्धिसँग जोडेर मनाउने परम्परा विकसित भएको छ । यस प्रसङ्गको गहिरो दार्शनिक अर्थ केलाउँदा समृद्धि र स्वास्थ्यबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध स्पष्ट हुन्छ ।
धनसम्पत्ति भएर मात्र जीवन सुखी हुँदैन; स्वस्थ शरीर, सन्तुलित मन र विवेकपूर्ण जीवनशैली पनि आवश्यक हुन्छ । त्यसैले लक्ष्मी र धन्वन्तरीको प्रतीकात्मक सम्बन्धले भौतिक समृद्धि र मानवीय कल्याणलाई एकीकृत रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्दछ ।
यमपञ्चकको धार्मिक बहुलताको अर्को महत्वपूर्ण उदाहरण जैन धर्मसँग सम्बन्धित छ । जैन धर्मका चौबीसौं तीर्थङ्कर वर्धमान महावीरको निर्वाण दिवस दीपावलीको अमावस्यासँग सम्बन्धित मानिन्छ । जैन धार्मिक परम्पराअनुसार महावीरले बिहारको पावापुरीमा निर्वाण प्राप्त गरेका थिए । उनको निर्वाणपछि ज्ञान र आध्यात्मिक चेतनाको प्रतीकस्वरूप दीप प्रज्वलन गरिएको विश्वास पाइन्छ । यसरी दीपावली जैन समुदायका लागि भौतिक प्रकाशको उत्सव मात्र नभई आत्मज्ञान, अहिंसा, अपरिग्रह र मोक्षको आध्यात्मिक स्मरण पनि हो ।
महावीरले प्रतिपादन गरेको अहिंसाको दर्शनले सबै जीवप्रतिको सम्मान, संयमित जीवन र नैतिक आचरणलाई सर्वोच्च महत्व दिएको छ । विशेषतः उपभोगवाद, हिंसा र वातावरणीय असन्तुलन बढिरहेको वर्तमान विश्वमा जैन दर्शनको यो सन्देश अत्यन्त सान्दर्भिक छ । यद्यपि, महावीरको निर्वाणको परम्परागत तिथिसम्बन्धी कालगणनामा ऐतिहासिक अध्ययनका केही मतभेद छन्, जैन समुदायमा दीपावली र महावीर निर्वाणबीचको सम्बन्ध गहिरो धार्मिक आस्थाका रूपमा स्थापित छ ।
सिख धर्ममा पनि दीपावलीको विशेष ऐतिहासिक र आध्यात्मिक महत्व छ । सन् १६१९ मा छैटौं सिख गुरु हरगोविन्द साहिब मुगल सम्राट जहाँगीरको कैदबाट मुक्त भएको घटनालाई सिख समुदायले ‘बन्दी छोड दिवस’ का रूपमा स्मरण गर्दछ । गुरु हरगोविन्दले आफू मात्र मुक्त नभई अन्य कैदी राजाहरूलाई समेत मुक्त गराउन आग्रह गरेको परम्पराले स्वतन्त्रता, न्याय र मानवीय करुणाको आदर्श प्रस्तुत गर्दछ ।
यही ऐतिहासिक स्मृतिसँग जोडिएर अमृतसरस्थित हरिमन्दिर साहिब अर्थात् स्वर्ण मन्दिरमा दीप प्रज्वलन, धार्मिक प्रार्थना र सामूहिक उत्सवको परम्परा विकसित भएको छ । यस सन्दर्भमा एउटा ऐतिहासिक भिन्नता स्पष्ट गर्न आवश्यक छ । अमृतसरको धार्मिक केन्द्र र सरोवरको विकाससम्बन्धी काम गुरु रामदासको नेतृत्वमा सन् १५७० तिर सुरु भई सन् १५७७ सम्ममा सम्पन्न भएको मानिन्छ भने हरिमन्दिर साहिबको निर्माणको महत्वपूर्ण चरण गुरु अर्जन देवसँग सम्बन्धित छ । त्यसैले सन् १५७७ मा स्वर्ण मन्दिरको शिलान्यास भएको भन्ने लोकप्रिय विवरणलाई ऐतिहासिक रूपमा यथार्थपरक ढङ्गले व्याख्या गर्नुपर्छ ।
नेपालको सांस्कृतिक इतिहासमा यमपञ्चकसँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाल सम्वत् हो । नेपाल सम्वत् नेपालको मौलिक ऐतिहासिक सम्वत् प्रणाली हो, जसको प्रारम्भ इस्वी सम्वत् ८७९ बाट भएको मानिन्छ । यसको नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन अर्थात् लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट पर्ने परम्परा छ । त्यसैले दीपावली र नेपाल सम्वत्को नववर्षबीच निकट सांस्कृतिक सम्बन्ध रहेको छ ।
विशेषतः नेवार समुदायले म्हःपूजा र नेपाल सम्वत्को नववर्षलाई अत्यन्त उत्साह तथा मौलिक विधि–विधानका साथ मनाउँछ । म्हःपूजाले आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि, शरीर र चेतनाको महत्व तथा व्यक्तिको समग्र कल्याणलाई अभिव्यक्त गर्दछ । नेपाल सम्वत्को प्रारम्भसँग जोडिएको शंखधर साख्वाको ऐतिहासिक स्मृतिले ऋणमुक्ति, सामाजिक न्याय र लोककल्याणको आदर्शलाई समेत उजागर गर्छ । यसले तिहारलाई नेपाली मौलिकता, राष्ट्रिय पहिचान र ऐतिहासिक चेतनासँग जोड्ने विशिष्ट आधार प्रदान गरेको छ ।
दीपावलीको इतिहासमा मुगलकालीन सांस्कृतिक सहअस्तित्वको प्रसङ्ग पनि उल्लेखनीय छ । भारतको मध्यकालीन इतिहासमा धार्मिक विविधता र सांस्कृतिक आदानप्रदानका अनेक उदाहरण पाइन्छन् । मुगल सम्राट अकबरको शासनकालमा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूलाई राजदरबारमा स्थान दिइन्थ्यो । उनको धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक समन्वयको नीतिले विभिन्न समुदायबीचको सम्वादलाई प्रोत्साहित गरेको थियो ।
ऐतिहासिक विवरणअनुसार मुगल दरबारमा दीपावलीका अवसरमा दीप प्रज्वलन, उत्सव र सामूहिक मनोरञ्जनका कार्यक्रम आयोजना गरिन्थे । अकबरको शासनकालमा धार्मिक विविधतालाई राजनीतिक तथा सांस्कृतिक एकताको आधार बनाउने प्रयास भएको देखिन्छ । यसले राज्य सञ्चालनमा धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक स्वीकार्यताको महत्वलाई समेत उजागर गर्दछ ।
मुगल सम्राट जहाँगीरको शासनकालमा पनि दीपावली मनाउने परम्पराले निरन्तरता पाएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ । जहाँगीरका संस्मरणमा दीपावलीको उल्लेख भेटिनुले तत्कालीन शाही दरबार र समाजमा यस पर्वको सांस्कृतिक उपस्थिति स्पष्ट पार्छ । त्यस्तै, शाह आलम द्वितीय तथा पछिल्ला मुगलकालीन शासकहरूको समयमा पनि दरबार र शहरी समाजमा विभिन्न धार्मिक उत्सवहरू मनाउने परम्परा कायम रहेको पाइन्छ ।
लालकिल्ला तथा शाही महलमा दीप प्रज्वलन, आतसबाजी र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिने विवरणले तत्कालीन भारतीय समाजको बहुसांस्कृतिक चरित्रलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । बहादुर शाह जफरको समयसम्म आइपुग्दा पनि मुगल दरबारमा हिन्दू तथा मुस्लिम समुदायबीच सांस्कृतिक उत्सवमा सहभागिता र पारस्परिक सद्भावका उदाहरण पाइन्छन् । यसले धार्मिक पहिचान फरक भए पनि उत्सव, कला, संगीत र सामाजिक सम्बन्धका माध्यमबाट साझा सांस्कृतिक संसार निर्माण हुन सक्ने तथ्यलाई पुष्टि गर्छ ।
मुगलकालीन दीपावली उत्सवसँग जोडिएको अर्को रोचक परम्परा आकाशदीप हो । अग्लो बाँस वा खम्बामा दीप प्रज्वलन गरी आकाशतर्फ प्रकाश फैलाउने अभ्यासलाई यस परम्परासँग सम्बन्धित गरिन्छ । शाही महल, दरबार र सार्वजनिक स्थानमा दीपहरूद्वारा सजावट गर्ने चलनले उत्सवको भव्यता अभिवृद्धि गरेको थियो ।
केही ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक विवरणमा अकबरको शासनकालमा राजकीय भण्डारनजिक अग्लो बाँसमा आकाशदीप राखिने उल्लेख पाइन्छ । यस्ता अभ्यासले दीपावलीलाई धार्मिक अनुष्ठानभन्दा माथि उठाएर सार्वजनिक उत्सव, सामुदायिक सहभागिता र राजकीय सांस्कृतिक जीवनको अङ्ग बनाएको देखिन्छ । यसको महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने प्रकाशको प्रतीकलाई धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर सामाजिक एकता र सामूहिक उत्सवको माध्यमका रूपमा पनि उपयोग गरिएको थियो ।
भारतीय आध्यात्मिक चिन्तनका क्षेत्रमा स्वामी रामतीर्थको जीवन पनि दीपावलीसँग जोडिएको रोचक प्रसङ्ग हो । पञ्जाबको मुरलीवालामा जन्मिएका स्वामी रामतीर्थ वेदान्त दर्शनका प्रभावशाली व्याख्याता तथा आध्यात्मिक चिन्तक थिए । उनको जन्म दीपावलीको दिन भएको र सन् १९०६ मा दीपावलीकै दिन देहावसान भएको विवरण प्रचलित छ ।
उनले अद्वैत वेदान्तको दर्शनलाई व्यक्तिगत आत्मबोध, विश्वबन्धुत्व र सार्वभौमिक चेतनासँग जोडेर व्याख्या गरेका थिए । उनका विचारमा मानव जीवनको वास्तविक उन्नति बाह्य सम्पत्ति र प्रतिष्ठामा मात्र नभई आत्मज्ञान, आत्मविश्वास र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतामा निहित हुन्छ । दीपावलीको प्रकाश र स्वामी रामतीर्थको आध्यात्मिक दर्शनबीच प्रतीकात्मक सामञ्जस्य देखिन्छ । बाह्य दीपले वातावरण उज्यालो बनाएझैँ आत्मज्ञानले मानिसको अन्तःकरणलाई आलोकित गर्न सक्छ भन्ने उनको चिन्तनको मूल भाव हो ।
त्यस्तै, आर्य समाजका संस्थापक महर्षि दयानन्द सरस्वतीको देहावसान पनि दीपावलीकै दिन भएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ । सन् १८८३ अक्टोबर ३० मा राजस्थानको अजमेरमा उनको निधन भएको थियो । उनले वेदमा आधारित धार्मिक सुधार, सामाजिक जागरण, शिक्षा, स्त्रीशिक्षा र अन्धविश्वासविरुद्धको अभियान सञ्चालन गरेका थिए ।
‘वेदतर्फ फर्क’ भन्ने उनको आह्वानले भारतीय समाजमा धार्मिक तथा सामाजिक सुधारको नयाँ चेतना प्रवाह गरेको थियो । जातीय विभेद, रूढिवाद, सामाजिक कुरीति र अन्धविश्वासविरुद्ध उनले उठाएको आवाज आधुनिक भारतीय पुनर्जागरणको महत्वपूर्ण आधारमध्ये एक मानिन्छ ।
दीपावलीको दिन उनको निधन हुनुले यस पर्वसँग जोडिएको ऐतिहासिक स्मृतिमा थप आध्यात्मिक तथा सुधारवादी आयाम थपेको छ । यस प्रसङ्गले पर्वको महत्वलाई धार्मिक उत्सवमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक रूपान्तरण, विवेकशीलता र ज्ञानको प्रसारसँग समेत जोड्छ ।
यमपञ्चकसँग जोडिएका यी विविध प्रसङ्गको समग्र विश्लेषण गर्दा यसको सांस्कृतिक क्षेत्र अत्यन्त व्यापक रहेको देखिन्छ । महाकवि देवकोटाको साहित्यिक योगदान, महावीरको अहिंसाको दर्शन, गुरु हरगोविन्दको स्वतन्त्रताको आदर्श, शङ्खधर साख्वाको लोककल्याणकारी स्मृति, मुगलकालीन सांस्कृतिक सहिष्णुता तथा स्वामी रामतीर्थ र महर्षि दयानन्दका आध्यात्मिक एवम सुधारवादी विचारहरूले यस पर्वको बहुआयामिक स्वरूपलाई समृद्ध बनाएका छन् ।
यी व्यक्तित्व र घटनाहरू एउटै धार्मिक परम्पराका उपज होइनन्; तिनले फरकफरक ऐतिहासिक परिस्थिति, सांस्कृतिक पृष्ठभूमि र वैचारिक धाराको प्रतिनिधित्व गर्छन् । तर, तिनलाई जोड्ने साझा सूत्र ज्ञान, मुक्ति, मानवीय मर्यादा, नैतिकता र प्रकाशको खोज हो ।
यस सन्दर्भमा यमपञ्चकलाई केवल धार्मिक पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक गहिराइलाई सीमित गर्नु हो । यो पर्व दक्षिण एसियाली समाजको सामूहिक स्मृति, धार्मिक बहुलता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज पनि हो । विभिन्न धर्मले दीपावलीलाई आ–आफ्नै आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरे पनि प्रकाशको विजय, अज्ञानको अन्त्य, आत्मशुद्धि, मुक्ति र कल्याणका मूल्यहरूमा उल्लेखनीय समानता पाइन्छ । यद्यपि यी परम्पराका ऐतिहासिक आधार र धार्मिक अर्थलाई एकरूप बनाउनु हुँदैन, तिनबीचको संवाद र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ ।
(लेखक उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय उदयपुरका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुनुहुन्छ)
