डा. केदार कार्की
छठ पर्व नेपाल र भारतको विशेषगरी तराई तथा मधेस क्षेत्रमा श्रद्धा, निष्ठा र भक्तिपूर्वक मनाइने एक महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो । सूर्यदेव र षष्ठी देवीको उपासना गरिने यस पर्वले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सामाजिक समानता, शुद्धता र सामूहिक एकताको सन्देश दिन्छ । धार्मिक आस्था र परम्परासँग जोडिएको छठ पर्वको महत्व आजको आधुनिक समाजमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।
नेपालमा विशेषगरी मधेस क्षेत्रमा मनाइने छठ पर्व पछिल्लो समय देशका विभिन्न भूभागमा पनि लोकप्रिय बन्दै गएको छ । यस पर्वमा सूर्यदेव र छठीमाताको पूजा–आराधना गरी सन्तानसुख, पारिवारिक कल्याण, आरोग्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गरिन्छ । छठ पर्वमा महिला तथा पुरुष दुवैले व्रत बस्ने परम्परा छ ।

पर्वका क्रममा व्रतालुहरूले स्नान गरी शुद्धता र आत्मसंयमका साथ उपवास बस्छन् । खरनाका दिन साँझ दूध, चामल र सख्खरबाट खीर बनाएर प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । षष्ठीका दिन नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई फलफूल, ठेकुवा, कसार लगायत प्रसादसहित अघ्र्य अर्पण गरिन्छ । रातभर भजनकीर्तन गर्दै जाग्राम बस्ने परम्परा पनि छ । भोलिपल्ट सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएपछि छठ पर्व सम्पन्न हुन्छ ।
छठ पर्वमा हिन्दू समुदायका साथै अन्य समुदायका मानिसको सहभागिता पनि देखिन्छ । यसले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव र सामुदायिक एकतालाई समेत बलियो बनाउँदै आएको छ ।
ऐतिहासिक मान्यता र पौराणिक पृष्ठभूमि
छठ पर्वको सुरुवातका सम्बन्धमा विभिन्न ऐतिहासिक तथा पौराणिक कथाहरू प्रचलित छन् ।
महाभारतकालीन मान्यता
महाभारतको कथाअनुसार पाण्डवहरू वनवास र अज्ञातवासमा रहँदा आफ्नो गुमेको राज्य प्राप्ति तथा सफलताका लागि धौम्य ऋषिले सूर्यदेवको आराधना गर्न सुझाव दिएका थिए । त्यसपछि द्रौपदीले निष्ठापूर्वक सूर्यको उपासना गरेको र पाण्डवहरूले आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास छ । अर्को मान्यताअनुसार सूर्यपुत्र कर्णले सूर्यदेवको पूजा गरी छठ पर्वको परम्परा सुरु गरेका थिए ।
रामायणकालीन मान्यता
भगवान् श्रीराम लङ्का विजय गरी अयोध्या फर्किएपछि कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन माता सीतासहित सूर्यदेवको पूजा र व्रत बसेको पौराणिक कथन पाइन्छ ।
सत्ययुगको मान्यता
राजा प्रियव्रतका सन्तान नभएपछि उनले पुत्रेष्टि यज्ञ गरेका थिए । यज्ञपछि जन्मिएको शिशुको मृत्यु भएपछि शोकमा डुबेका राजासमक्ष ब्रह्माकी मानसपुत्री देवसेना अर्थात् षष्ठी देवी प्रकट भई आफ्नो पूजा गर्नाले सन्तान प्राप्ति हुने बताएको धार्मिक विश्वास छ । त्यसपछि राजाले षष्ठी देवीको पूजा गरेपछि मृत शिशु जीवित भएको कथन पाइन्छ ।
धार्मिक तथा आध्यात्मिक विश्वास
छठ पर्व मुख्यतः सूर्यदेव र उनकी शक्ति छठीमाता अर्थात् षष्ठी देवीको आराधनामा समर्पित छ । सूर्यलाई प्रत्यक्ष देखिने देवताका रूपमा मानिन्छ । पृथ्वीमा प्रकाश, ताप र ऊर्जा प्रदान गर्ने सूर्यको उपासनाबाट आरोग्य, दीर्घायु र समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ ।
छठीमातालाई सन्तानकी अधिष्ठात्री देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । निष्ठापूर्वक व्रत बस्दा सन्तानको रक्षा, पारिवारिक सुख र मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास छ ।
यस पर्वमा चार दिनसम्म विशेष नियम, आत्मसंयम र शुद्धताको पालना गरिन्छ । व्रतालुहरूले शारीरिक तथा मानसिक पवित्रतालाई विशेष महत्व दिन्छन् । कतिपय व्रतालुले करिब ३६ घण्टासम्म निर्जला व्रत बस्ने परम्परा पनि छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस्तो कठिन व्रतले आत्मबल, धैर्य र अनुशासनको विकास गर्छ ।
वैज्ञानिक तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी महत्व
छठ पर्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन । यससँग जोडिएका केही अभ्यासलाई स्वास्थ्य, पोषण र वातावरणीय दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । यद्यपि, धार्मिक विधि र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित स्वास्थ्य लाभलाई छुट्याएर हेर्नु आवश्यक छ ।
सूर्यको प्रकाश र स्वास्थ्य
सूर्यको प्रकाश मानव शरीरका लागि आवश्यक छ । उपयुक्त समयमा सूर्यको प्रकाशमा बस्दा शरीरमा भिटामिन डी उत्पादन हुन मद्दत पुग्छ । भिटामिन डीले हड्डी तथा दाँतको स्वास्थ्य कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । छठमा बिहान र साँझ सूर्यको आराधना गर्ने परम्पराले मानिसलाई प्रकृतिसँग नजिक बनाउँछ । तर, सूर्यलाई प्रत्यक्ष हेर्दा आँखामा क्षति पुग्न सक्ने भएकाले सूर्यतर्फ लगातार वा सीधा हेर्नु हुँदैन ।
उपवास र आत्मअनुशासन
छठमा गरिने उपवासले खानपानमा अनुशासन र आत्मसंयमको अभ्यास गराउँछ । उपवासका प्रभाव व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, उमेर र शारीरिक क्षमताअनुसार फरक हुन सक्छन् । लामो समय पानीसमेत नपिई व्रत बस्दा शरीरमा पानीको कमी, कमजोरी र अन्य स्वास्थ्य समस्या आउन सक्छन् । त्यसैले गर्भवती, दीर्घरोगी, वृद्धवृद्धा तथा नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना कठोर उपवास बस्नु उचित हुँदैन ।
जलाशय र मानसिक स्वास्थ्य
नदी, पोखरी तथा जलाशयको किनारमा सामूहिक रूपमा पूजा गर्दा मानिसहरू प्रकृतिसँग नजिक हुन्छन् । परिवार, आफन्त र समुदायसँगको भेटघाट, भजनकीर्तन तथा सामूहिक सहभागिताले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउन र मानसिक सन्तुष्टि बढाउन सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
मौसमी कृषि उत्पादन र पोषण
छठमा प्रयोग गरिने ठेकुवा, कसार, केरा, उखु, अदुवा, बेसार, भोगटे, ज्यामिर लगायतका सामग्री स्थानीय कृषि उत्पादनसँग जोडिएका छन् । गहुँको पिठो, सख्खर र घिउबाट बनाइने ठेकुवामा ऊर्जा प्रदान गर्ने पोषक तत्व पाइन्छन् । फलफूलमा भिटामिन, खनिज तथा एन्टिअक्सिडेन्ट पाइने भएकाले सन्तुलित खानपानमा तिनको महत्व हुन्छ । यसले स्थानीय उत्पादनको उपभोग र कृषि उपजको प्रवद्र्धनमा पनि योगदान पु¥याउँछ ।
पर्यावरणीय महत्व
छठ पर्व प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको पर्व हो । यसले जल, जमिन, वनस्पति र सूर्यको महत्व बुझाउने अवसर प्रदान गर्छ ।
जलाशयको सरसफाइ
छठ पर्वअघि नदी, पोखरी, कुवा तथा अन्य जलाशयका घाट सफा गर्ने परम्परा छ । स्थानीयवासी सामूहिक रूपमा सरसफाइ र व्यवस्थापनमा जुट्छन् । यसले जलस्रोतको संरक्षण र स्वच्छताको सन्देश दिन्छ । तर, सरसफाइ गर्दा फोहोर संकलन तथा उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, जलाशयमा प्लास्टिक वा अन्य प्रदूषक सामग्री फाल्नु हुँदैन ।
प्राकृतिक सामग्रीको प्रयोग
छठ पूजामा बाँसबाट बनेका ढकी, डलिया, कोनियाँ, नाङ्लो तथा माटाका भाँडाको प्रयोग गरिन्छ । यस्ता सामग्रीले स्थानीय सीप, परम्परा र वातावरणमैत्री जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्छन् । प्लास्टिक तथा एकपटक प्रयोग गरेर फालिने सामग्रीको प्रयोग घटाउन सके पर्वको पर्यावरणीय महत्व अझ बढ्न सक्छ ।
प्रकृतिप्रतिको सम्मान
सूर्य, जल र वनस्पतिको पूजा गरिने यस पर्वले मानव जीवन प्रकृतिमा निर्भर रहेको सन्देश दिन्छ । प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नु मानव जीवन र भावी पुस्ताको हितका लागि आवश्यक छ भन्ने चेतना पनि यसले जगाउँछ ।
आजको सन्दर्भ र सान्दर्भिकता
आधुनिक, व्यस्त र विभाजित समाजमा छठ पर्वको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व झन् बढ्दै गएको छ ।
राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक पहिचान
कुनै समय तराई तथा मधेस क्षेत्रमा बढी प्रचलित छठ पर्व अहिले काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा पनि मनाउन थालिएको छ । यसले भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधताबीच आपसी सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको भावना बलियो बनाउन सहयोग पु¥याएको छ ।
सामाजिक समानताको सन्देश
छठ पर्वको विशेषता भनेको यसमा सामूहिक सहभागिता र समानताको भावना देखिनु हो । जात, वर्ग र आर्थिक अवस्थाको विभेद नगरी मानिसहरू एउटै घाटमा भेला भएर सूर्यदेवको आराधना गर्छन् । यसले सामाजिक विभेद कम गर्दै आपसी सम्मान र सहकार्यको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्छ ।
अस्ताउँदो सूर्यको पूजा र जीवन दर्शन
संसारमा प्रायः उदाउँदो सूर्यलाई सफलताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । तर, छठ पर्वमा अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ अघ्र्य अर्पण गरिन्छ । यसले जीवनमा उदय र अस्त, सुख र दुःख दुवै स्वाभाविक प्रक्रिया हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ । सफलता र शक्तिको समयमा मात्र होइन, कठिनाइ र अवसानको अवस्थामा पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो जीवन दर्शन यसमा निहित छ ।
स्थानीय उत्पादन र अर्थतन्त्रको प्रवद्र्धन
छठमा प्रयोग हुने बाँसका सामग्री, माटाका भाँडा, फलफूल, उखु, अदुवा, बेसार, केरा तथा अन्य कृषि उपजले स्थानीय किसान, कुमाले र हस्तकलामा संलग्न समुदायको आम्दानी बढाउन सहयोग पु¥याउँछन् । यसले स्थानीय उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा दिन्छ ।
सामुदायिक सहकार्य र सद्भाव
छठघाट निर्माण, सजावट, सरसफाइ तथा व्यवस्थापनमा विभिन्न समुदायका मानिसको सहभागिता रहन्छ । यसले सामूहिक जिम्मेवारी, सहयोग र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
निष्कर्ष
छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो संस्कृति, प्रकृति, स्वास्थ्य, पर्यावरण र समाजशास्त्रसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । यसले सूर्य र जलको महत्व बुझाउनुका साथै शुद्धता, अनुशासन, समानता, सहकार्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ ।
आधुनिक युगमा तडकभडक र कृत्रिमता बढिरहेका बेला छठ पर्वले सरल जीवनशैली, स्थानीय उत्पादनको उपयोग, सामुदायिक एकता र वातावरण संरक्षणको आवश्यकता स्मरण गराउँछ । धार्मिक आस्थालाई वैज्ञानिक चेतना र पर्यावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्न सके छठ पर्वको महत्व अझ व्यापक बन्न सक्छ । त्यसैले यसको मौलिकता र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउँदै स्वच्छ, सुरक्षित र वातावरणमैत्री ढङ्गले पर्व मनाउनु आजको आवश्यकता हो ।



