तोमनाथ उप्रेती
सामाजिक सञ्जाल मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो सञ्चार क्रान्ति हो। यसले ज्ञान, सूचना र विचारलाई केही सेकेन्डमै विश्वभर पुर्याउने क्षमता दिएको छ। यसले लोकतन्त्रलाई नयाँ आवाज दिएको छ। सामान्य नागरिकलाई पनि आफ्ना विचार सार्वजनिक गर्ने अवसर दिएको छ। तर कुनै पनि शक्तिशाली साधनजस्तै यसको दुरुपयोगले समाजमा गम्भीर संकट पनि जन्माएको छ। आज नेपालको सामाजिक वास्तविकतामा सामाजिक सञ्जाल केवल सूचना आदानप्रदानको माध्यम रहेन। यो भ्रम, घृणा, अश्लीलता, साइबर दुर्व्यवहार, पारिवारिक तनाव, मानसिक अशान्ति र सामाजिक विभाजनको एउटा शक्तिशाली माध्यम पनि बन्दै गएको छ। डिजिटल युगले प्रविधिको सुविधा त दियो, तर त्यही गतिमा डिजिटल नैतिकता विकास हुन सकेन। परिणामस्वरूप, सामाजिक सञ्जालले समाजका अनेक कमजोरीलाई अझ तीव्र बनाइरहेको छ।
नेपाल अहिले बेरोजगारीको गम्भीर समस्यासँग जुधिरहेको छ। ठूलो सङ्ख्यामा युवाहरू उत्पादनशील रोजगारीबाट वञ्चित छन्। धेरैले दिनको लामो समय सामाजिक सञ्जालमै बिताउँछन्। सिर्जनात्मक श्रमभन्दा मोबाइल स्क्रिन प्राथमिकता बन्छ। सीप विकासभन्दा अन्तहीन भिडियो हेर्ने बानी बढेको छ। यसले समयको मात्र होइन, सम्भावनाको पनि क्षति गरिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालले सफलता, विलासिता र कृत्रिम जीवनशैलीलाई सामान्यजस्तै प्रस्तुत गर्छ। बेरोजगार युवाले त्यो जीवनसँग आफ्ना वास्तविक अवस्थाको तुलना गर्छ। त्यसपछि असन्तोष, निराशा र हीनभावना बढ्न थाल्छ। यही मानसिक अवस्थाले आक्रोश, गालीगलौज र डिजिटल हिंसालाई पनि बढावा दिन्छ।
आज सामाजिक सञ्जालमा सत्यभन्दा सनसनी छिटो फैलिन्छ। तर्कभन्दा ट्रोलिङ प्रभावशाली हुन्छ। प्रमाणभन्दा अफवाह धेरै साझा गरिन्छ। एउटा झूटो समाचारले केही घण्टामै लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ। कुनै व्यक्तिको प्रतिष्ठा केही मिनेटमै ध्वस्त पार्न सकिन्छ। डिजिटल भीडले अनुसन्धान गर्दैन। उसले प्रतिक्रिया दिन्छ। यसरी सामाजिक सञ्जालले न्यायिक प्रक्रिया होइन, भीडको निर्णयलाई बलियो बनाउने वातावरण सिर्जना गरिरहेको छ। चरित्रहत्या नयाँ मनोरञ्जन बनेको छ। अपमानलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको नाम दिइन्छ। गालीलाई साहस ठानिन्छ। यो लोकतान्त्रिक संस्कृतिको गम्भीर पतन हो।
नेपालमा वैदेशिक रोजगारी आर्थिक आवश्यकता बनेको छ। लाखौँ पुरुष र महिलाले परिवार छोडेर विदेश जानुपरेको छ। लामो दूरीले पारिवारिक सम्बन्धमा स्वाभाविक चुनौती ल्याउँछ। यस्ता अवस्थामा सामाजिक सञ्जाल सम्बन्धलाई जोड्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ। तर यसको गैरजिम्मेवार प्रयोगले शंका, अविश्वास र गलत बुझाइ पनि बढाउन सक्छ। नक्कली परिचय, लुकाइएका सम्बन्ध, भ्रामक सन्देश, अत्यधिक डिजिटल निर्भरता र अफवाहले श्रीमान् श्रीमतीबीच तनाव सिर्जना गर्ने उदाहरणहरू देखिन्छन्। यद्यपि यस्ता विवादको कारण केवल एक पक्ष वा एक लिङ्ग होइन। विश्वासको कमी, सञ्चारको अभाव, आर्थिक दबाब, लामो दूरी, सामाजिक दबाब र डिजिटल दुरुपयोग सबैले संयुक्त रूपमा प्रभाव पार्छन्।
अश्लील सामग्रीको सहज पहुँच अर्को गम्भीर चुनौती बनेको छ। आज मोबाइलमा केही क्लिकमै अश्लील भिडियो उपलब्ध हुन्छ। किशोरकिशोरीदेखि वयस्कसम्म यसको प्रभावमा पर्न सक्छन्। यस्ता सामग्रीले सम्बन्धप्रतिको अवास्तविक अपेक्षा निर्माण गर्छ। महिलाप्रति र पुरुषप्रति सम्मानजनक दृष्टिकोण कमजोर बनाउन सक्छ। यौनिकतालाई जिम्मेवार सम्बन्धभन्दा मनोरञ्जनको वस्तुका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसले वैवाहिक जीवनमा असन्तुष्टि, तुलना, अविश्वास र भावनात्मक दूरी बढाउने जोखिम पनि सिर्जना गर्न सक्छ। विशेष गरी डिजिटल साक्षरताको कमी भएका समाजमा यसको प्रभाव अझ गम्भीर हुन सक्छ।
सामाजिक सञ्जालले परिवारभित्रको संवाद पनि कमजोर बनाइरहेको छ। एउटै घरमा बस्ने मानिसहरू एकअर्कासँग कम बोल्छन्। सबैको ध्यान आफ्नै मोबाइलमा हुन्छ। भोजनसँगै परिवार होइन, स्क्रिन बस्छ। बालबालिकाले आमाबुबासँग भन्दा बढी समय डिजिटल सामग्रीसँग बिताउँछन्। दाम्पत्य सम्बन्धमा पनि प्रत्यक्ष संवाद घट्दै जान्छ। जहाँ संवाद कम हुन्छ, त्यहाँ शंका बढ्छ। जहाँ शंका बढ्छ, त्यहाँ विवाद बढ्छ। जहाँ विवाद बढ्छ, त्यहाँ परिवारको भावनात्मक आधार कमजोर हुन्छ।
आज धेरै सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले उत्तेजक सामग्रीलाई बढी प्राथमिकता दिन्छन्। विवादास्पद पोस्ट धेरै देखिन्छन्। क्रोध उत्पन्न गर्ने सामग्री छिटो फैलिन्छ। मानिसले बढी प्रतिक्रिया दिने भएकाले यस्ता सामग्रीलाई प्रणालीले अझ धेरै प्रयोगकर्तासम्म पुर्याउँछ। यसले प्रयोगकर्ताको व्यवहारलाई पनि प्रभावित गर्छ। क्रमशः मानिसलाई शान्त विश्लेषणभन्दा आक्रामक अभिव्यक्ति सामान्य लाग्न थाल्छ। गाली लोकप्रिय बन्छ। संयम कमजोर बन्छ। सभ्य संवाद ओझेलमा पर्छ।
नेपालको राजनीतिक वातावरण पनि सामाजिक सञ्जालबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ। विचारधाराभन्दा व्यक्तिपूजा बढेको छ। असहमतिलाई शत्रुता ठान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। एउटा राजनीतिक मत राखेकै आधारमा व्यक्तिमाथि व्यक्तिगत आक्रमण गरिन्छ। सामाजिक सञ्जाल बहसको चौतारीभन्दा डिजिटल युद्धभूमि जस्तो देखिन थालेको छ। यसले लोकतान्त्रिक संस्कृति कमजोर बनाइरहेको छ।
युवा पुस्ता सबैभन्दा बढी जोखिममा छ। उनीहरूको आत्मसम्मान लाइक, सेयर र कमेन्टसँग जोडिन थालेको छ। डिजिटल स्वीकृतिलाई सामाजिक मूल्याङ्कनको आधार बनाइएको छ। एउटा अपमानजनक टिप्पणीले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पार्न सक्छ। साइबर बुलिइङ, सार्वजनिक अपमान, शरीरको बनावटमाथि टिप्पणी, लैङ्गिक दुर्व्यवहार र निरन्तर तुलना युवाहरूमा चिन्ता, तनाव र आत्मविश्वासको कमीको कारण बन्न सक्छ।
महिलाहरू सामाजिक सञ्जालमा विशेष प्रकारका जोखिमको सामना गर्छन्। उनीहरूमाथि हुने साइबर उत्पीडन, अश्लील टिप्पणी, नक्कली तस्वीर, अनधिकृत सामग्री प्रसारण, चरित्रहत्या र लैङ्गिक अपमानले उनीहरूको डिजिटल सहभागितामै असर पुर्याउँछ। अर्कोतर्फ पुरुषहरू पनि आर्थिक दबाब, वैदेशिक रोजगारी, सामाजिक अपेक्षा र डिजिटल तुलना संस्कृतिका कारण मानसिक तनावबाट गुज्रिरहेका हुन्छन्। त्यसैले सामाजिक सञ्जालको समस्या कुनै एक लिङ्गको होइन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा चुनौती हो।
डिजिटल लतले श्रम संस्कृतिलाई पनि कमजोर बनाइरहेको छ। मानिसहरू उत्पादनशील कामभन्दा मनोरञ्जनमा बढी समय खर्च गर्न थालेका छन्। अध्ययनको समय भिडियोमा बित्छ। कार्यालयको समय अनावश्यक स्क्रोलिङमा बित्छ। घरको समय विवादास्पद सामग्रीमा बित्छ। यसले व्यक्तिगत उत्पादनशीलता मात्र होइन, राष्ट्रिय उत्पादकत्वलाई पनि असर गर्छ। श्रमप्रतिको सम्मान घट्छ। तत्काल प्रसिद्धि र सजिलो सफलताको भ्रम बढ्छ।
यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कन विद्यालयमा डिजिटल नागरिकता र डिजिटल नैतिकताको शिक्षा अनिवार्य हुनुपर्छ। परिवारले सम्मानपूर्ण संवादको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले तथ्य परीक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले पारदर्शी नीति अपनाउनुपर्छ। सरकारले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्दै साइबर दुर्व्यवहार, घृणात्मक अभिव्यक्ति र डिजिटल अपराध नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। नागरिकले पनि प्रत्येक पोस्ट, प्रत्येक टिप्पणी र प्रत्येक शब्दको नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार्नुपर्छ।
बौद्ध दर्शनले सम्यक वाचाको शिक्षा दिन्छ। हिन्दू दर्शनले वाणीलाई तप मानेको छ। इस्लामले सम्मानपूर्ण संवादलाई ईमानको अङ्ग मानेको छ। ईसाई धर्मले प्रेमपूर्ण भाषाको शिक्षा दिएको छ। विश्वका महान् दार्शनिकहरूले संवादलाई सभ्यताको आधार मानेका छन्। आज डिजिटल युगले त्यही नैतिक शिक्षाको नयाँ आवश्यकता महसुस गराएको छ।
सामाजिक सञ्जाल आफैँ शत्रु होइन। यसको गैरजिम्मेवार प्रयोग नै वास्तविक समस्या हो। यदि यसले ज्ञान फैलायो भने समाज उज्यालो बन्छ। यदि यसले घृणा फैलायो भने समाज अन्धकारतर्फ जान्छ। यदि यसले सत्यलाई बलियो बनायो भने लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। यदि यसले झूटलाई पुरस्कार दियो भने समाज विभाजित हुन्छ। डिजिटल विकाससँगै डिजिटल नैतिकताको विकास अपरिहार्य छ। नयाँ प्रविधिभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ चेतना हो। नयाँ एपभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ अनुशासन हो। नयाँ नेटवर्कभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ संस्कार हो। जब शब्द सम्मानको माध्यम बन्छन्, तब समाज सभ्य बन्छ। जब शब्द घृणाको हतियार बन्छन्, तब सभ्यता आफैँ घाइते हुन्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय आवश्यकता सामाजिक सञ्जालको विस्तार होइन, जिम्मेवार डिजिटल संस्कृतिको पुनर्जागरण हो।
